فصل تجارت - راهآهن چابهار - زاهدان که قرار بود پایان سال گذشته به بهرهبرداری برسد، اما همچنان در انتظار اتمام عملیات اجرایی است؛ در حالی که تحولات منطقه ضرورت تکمیل آن را بیش از گذشته آشکار کرده است.
به گزارش فصل تجارت، در معادلات جدید اقتصاد جهانی، رقابت کشورها دیگر صرفاً بر سر تولید کالا یا منابع انرژی نیست؛ بلکه میدان اصلی رقابت به کریدورهای حملونقل، مسیرهای ترانزیتی و شبکههای ریلی منتقل شده است. امروز هر کشوری که بتواند مسیرهای امن، سریع و کمهزینه برای جابهجایی کالا ایجاد کند، سهم بیشتری از تجارت منطقهای و جهانی را به خود اختصاص خواهد داد.
در چنین شرایطی، راهآهن راهبردی چابهار - زاهدان نه تنها یک پروژه عمرانی، بلکه یکی از مهمترین سرمایهگذاریهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود؛ پروژهای که تکمیل آن میتواند جایگاه ایران را در زنجیره ترانزیت بینالمللی متحول کند. این خط ریلی که بندر اقیانوسی چابهار را به شبکه ریلی کشور متصل میکند، سالهاست به عنوان یکی از اولویتهای توسعه حملونقل کشور مطرح است. با این حال، پروژهای که قرار بود تا پایان سال گذشته به پایان برسد و طبق وعده مسئولان در بهار 1405 به بهرهبرداری رسمی برسد، همچنان به ایستگاه پایانی نرسیده است.
وعدههایی که هنوز محقق نشدهاند
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی و همچنین هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حملونقل کشور، در اواسط سال 1404 از تکمیل این پروژه تا پایان سال گذشته سخن گفته بودند. حتی اعلام شده بود که با انجام عملیات باقیمانده، راهآهن چابهار - زاهدان نهایتا در فصل بهار امسال به بهرهبرداری رسمی خواهد رسید؛ با این حال، آخرین اظهارات مدیرعامل شرکت ساخت نشان میدهد که پروژه هنوز فاصله محسوسی تا افتتاح دارد.
هوشنگ بازوند با تشریح آخرین وضعیت این طرح اعلام کرده است که راهآهن چابهار - زاهدان اکنون حدود 92 درصد پیشرفت فیزیکی دارد و ابراز امیدواری کرده است مشکلات بخش باقیمانده نیز برطرف شود تا بهزودی شاهد تکمیل یکی از مهمترین پروژههای ریلی کشور باشیم؛ پروژهای که به گفته وی، جلوهای دیگر از توان مهندسان و کارکنان ذوبآهن اصفهان در تولید ریل ملی را به نمایش خواهد گذاشت.
اگرچه رسیدن پروژه به پیشرفت 92 درصدی، نشاندهنده نزدیک شدن آن به خط پایان است، اما واقعیت این است که فاصله میان وعدههای اعلام شده و وضعیت فعلی، بار دیگر ضرورت تسریع در تکمیل پروژههای راهبردی کشور را یادآوری میکند؛ پروژههایی که تأخیر در بهرهبرداری از آنها تنها به معنای عقب افتادن یک طرح عمرانی نیست، بلکه فرصتهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
جنگ تحمیلی سوم، اهمیت کریدورهای جایگزین را دوچندان کرد
تحولات ماههای اخیر و وقوع جنگ تحمیلی سوم، بیش از هر زمان دیگری اهمیت توسعه مسیرهای ترانزیتی امن را آشکار کرد. در جریان این تحولات، ایجاد اختلال در تردد کشتیهای تجاری از تنگه هرمز و افزایش نگرانی شرکتهای بینالمللی حملونقل، بار دیگر این واقعیت را نمایان کرد که اقتصاد ایران برای کاهش آسیبپذیری در شرایط بحرانی، نیازمند توسعه سریع شبکههای ریلی - زمینی و کریدورهای جایگزین است.
در چنین شرایطی، راهآهن چابهار - زاهدان دیگر صرفاً یک پروژه حملونقلی نیست، بلکه بخشی از زیرساخت امنیت اقتصادی کشور به شمار میرود. اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی کشور این امکان را فراهم میکند که کالاهای ورودی از تنها بندر اقیانوسی ایران، بدون وابستگی به مسیرهای پرریسک دریایی ترانزیت شود؛ ظرفیتی که در شرایط بحرانهای منطقهای میتواند نقش تعیینکنندهای در حفظ جریان تجارت خارجی ایران ایفا کند.
پروژهای که همواره مورد توجه رهبر شهید انقلاب بود
اهمیت این مسیر ریلی تنها به امروز محدود نمیشود. طی سالهای گذشته نیز رهبر شهید انقلاب نگاه ویژهای به تکمیل این پروژه راهبردی داشتند. در سال 1398، ایشان با اختصاص 300 میلیون دلار از منابع صندوق توسعه ملی برای تکمیل راهآهن چابهار - زاهدان موافقت کردند؛ اقدامی که نقطه عطف مهمی در تأمین مالی این پروژه محسوب میشد.
این حمایت در سال 1401 نیز ادامه یافت؛ زمانی که اجازه استفاده از منابع مالی تهاتر نفتی برای اجرای برخی پروژههای مهم حملونقل کشور صادر شد که راهآهن چابهار-زاهدان نیز در میان آنها قرار داشت. به این ترتیب، یکی از مهمترین دغدغههای پروژه یعنی تأمین منابع مالی تا حد زیادی برطرف شد و مسیر اجرای آن هموارتر از گذشته شد؛ موضوعی که امروز انتظارها برای بهرهبرداری هرچه سریعتر از این پروژه را بیش از پیش افزایش داده است.
چابهار؛ دروازه ورود ایران به تجارت اقیانوسی
بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران است؛ بندری که از ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مهمترین مراکز ترانزیتی منطقه برخوردار است؛ اما بدون اتصال ریلی، بخش مهمی از این ظرفیت بلااستفاده باقی خواهد ماند.
کارشناسان حوزه حملونقل معتقدند با بهرهبرداری از این مسیر ریلی، امکان جابهجایی سالانه حدود 7.7 میلیون تن بار و دو میلیون مسافر فراهم خواهد شد؛ ظرفیتی که علاوه بر افزایش درآمدهای ترانزیتی، موجب رشد درآمدهای بندری و گمرکی، کاهش هزینههای حملونقل، توسعه صادرات و رونق اقتصادی استان سیستان و بلوچستان خواهد شد.
از سوی دیگر، اتصال چابهار به شبکه ریلی کشور، حلقه مفقوده اتصال آبهای آزاد اقیانوس هند به شبکه حملونقل ریلی ایران و کریدورهای بینالمللی محسوب میشود؛ موضوعی که میتواند جایگاه ایران را در تجارت منطقهای و بینالمللی ارتقا دهد.
رقابت اصلی آینده بر سر کریدورهاست
واقعیت آن است که آینده اقتصاد جهان بر محور کریدورهای حملونقل شکل خواهد گرفت؛ امروز کشورهای منطقه با سرمایهگذاریهای گسترده در توسعه بنادر، خطوط ریلی و مسیرهای ترانزیتی، در تلاش هستند سهم بیشتری از تجارت بینالمللی را به دست آورند.
از کریدور میانی گرفته تا پروژههای ریلی جنوب آسیا و سرمایهگذاری کشورهای حوزه خلیج فارس در مسیرهای ترانزیتی، همگی نشان میدهد رقابت آینده، رقابت بر سر مسیرهای حملونقل خواهد بود؛ در چنین فضایی، هرگونه تأخیر در تکمیل پروژههای راهبردی ایران میتواند فرصتهای ارزشمند اقتصادی را در اختیار مسیرهای رقیب قرار دهد؛ مسیرهایی که در صورت تثبیت، بازگرداندن سهم ایران از بازار ترانزیت منطقه کار آسانی نخواهد بود.
به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان تأکید دارند که تکمیل راهآهن چابهار-زاهدان باید به عنوان یک اولویت ملی دنبال شود؛ زیرا این پروژه صرفاً یک مسیر ریلی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان ایران برای حفظ و تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی خود در منطقه محسوب میشود.
ضرورت عبور از وعدهها به سمت بهرهبرداری
اکنون که پروژه به گفته مسئولان به پیشرفت فیزیکی 92 درصدی رسیده، انتظار میرود دستگاههای اجرایی با رفع موانع باقیمانده، هرچه سریعتر این طرح ملی را به سرانجام برسانند. راهآهن چابهار - زاهدان دیگر تنها یک مطالبه عمرانی نیست؛ بلکه پروژهای است که میتواند امنیت اقتصادی، توسعه منطقهای، افزایش درآمدهای ترانزیتی، تقویت صادرات، کاهش هزینههای لجستیک و ارتقای جایگاه ایران در کریدورهای بینالمللی را به همراه داشته باشد.
تحولات منطقه نیز نشان داده است که اتکا به زیرساختهای سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای کشور نیست و ایران برای حفظ مزیت ژئوپلیتیکی خود ناگزیر از تکمیل سریع شبکههای حملونقل راهبردی است.
از این منظر، راهآهن چابهار - زاهدان تنها یک خط ریلی نیست؛ شاهراهی است که میتواند آینده تجارت، ترانزیت و امنیت اقتصادی ایران را در دهههای پیشرو رقم بزند؛ شاهراهی که پس از سالها انتظار، اکنون بیش از هر زمان دیگری باید از مرحله وعده عبور کرده و به بهرهبرداری کامل برسد.