برخاستن ققنوس‌وار از خاکستر

فصل تجارت - دکتر جعفر خیرخواهان* اقتصاد ایران در سال‌های پیش رو، در وضعیتی فراتر از یک دوره‌ عادی قرار دارد؛ ما در یک «بزنگاه سرنوشت‌ساز» ایستاده‌ایم. اگر بخواهیم با نگاهی واقع‌بینانه به پرسش مطرح شده پاسخ دهیم، اقتصاد ایران در حال حاضر در چرخه «پارادایم بقا» گرفتار است، اما در عین حال، پتانسیل‌های نهفته‌ای برای عبور به «پارادایم رشد» وجود دارد. این گذار، نه یک فرآیند خودکار، بلکه یک بازگشت اسطوره‌گونه و «ققنوس‌وار» از خاکستر بحران‌ها است که با رعایت چند پیش‌شرط بنیادین میسر خواهد بود.

برای اینکه ایران از مدیریت صرف بقا و جلوگیری از فرسایش ظرفیت‌ها، به سمت رشد پایدار حرکت کند، نخست باید از تجربیات تلخ گذشته درس آموخت. گذار از پارادایم بقا مستلزم آن است که سیاستگذاری‌ها از حالت «واکنشی و بحران‌محور» به حالت «استراتژیک و آینده‌نگر» تغییر یابد. ما نیازمند آن هستیم که ظرفیت‌های بالقوه خود را بازشناسی کنیم؛ یعنی بهره‌گیری هوشمندانه از موقعیت ژئوپلیتیک، ثروت‌های طبیعی و سرمایه‌های انسانی و فرهنگی که ریشه در تمدن و تاریخ غنی ما دارد.
اما این برخاستن، نباید با آرمان‌گرایی‌های دور از واقعیت یا شعارهای توسعه‌طلبانه بدون پشتوانه همراه باشد. یکی از کلیدی‌ترین متغیرهای موفقیت، رعایت اصل «توازن میان توانمندی و هدف» است؛ اقتصاد ایران باید با نگاهی واقع‌گرایانه، به جای تمرکز بر پروژه‌های عظیم و غیرممکن، بر تقویت ساختارهای تولیدی موجود و بهبود کارآیی آنها تمرکز کند. علاوه بر این، در دنیای جدیدی از نظم‌های قدرت و اقتصاد در حال تغییر است، ایران باید بتواند جایگاه و نقش واقعی خود را در زنجیره‌های ارزش جهانی بازشناسی کند. 
شناخت دقیق «جهان جدید» و تطبیق سیاست‌های اقتصادی با تغییرات تکنولوژیک و ساختارهای قدرت جهانی، از پیش‌شرط‌های خروج از وضعیت موجود است.
در نهایت، اگر بتوانیم میان «بهره‌گیری از فرصت‌های جغرافیایی» و «واقع‌گرایی در مدیریت منابع»، تعادلی استوار ایجاد کنیم، اقتصاد ایران می‌تواند از وضعیت مدیریت فرسایش فراتر رفته و به سوی مسیر رشد پایدار در سال‌های آتی گام بردارد. در غیر این صورت، خطر ماندن در چرخه مدیریت بقا و صرف تلاش برای حفظ وضع موجود، همچنان بزرگ‌ترین تهدید پیش روی ما خواهد بود.
* اقتصاددان