نرخ ارز و قیمت‌ها، معماى مرغ و تخم‌مرغ

فصل تجارت - دکتر تیمور رحمانی* اقتصاددانان در ایران در حال دعوا و مرافعه دائمى هستند که آیا نرخ ارز علت ایجاد تورم است یا تورم اسباب افزایش نرخ ارز. این دعوا و مرافعه در اصل بى حاصل است و بى‌شباهت به معماى مرغ و تخم‌مرغ نیست. در اصل علت این دعوا و مرافعه تا حد زیادى به تفاوت تحلیل اقتصاد خرد و اقتصاد کلان برمى‌گردد.

از منظر اقتصاد خرد هنگامى که نرخ ارز افزایش یابد، به‌طور طبیعى بنگاه‌ها و کسب و کارها با افزایش هزینه تولید روبه‌رو مى‌شوند و قیمت محصول خود را افزایش مى‌دهند و تا زمانى که در چارچوب اقتصاد خرد باقى بمانیم، مى‌توانیم ادعا کنیم که افزایش نرخ ارز علت افزایش قیمت‌ها است (مثلا افزایش نرخ ارز سبب افزایش هزینه تولید مرغ مى‌شود و قیمت مرغ به‌طور اجتناب ناپذیر، چه بازار رقابتى باشد و چه انحصارى، افزایش مى‌یابد). از منظر اقتصاد کلان، نرخ ارز به‌گونه‌اى معرف قیمت کالاهاى خارجى به ریال در داخل کشور است. هنگامى که دولت (در مفهوم گسترده آن در ایران) با صدور دستور خرج فراتر از منابع حقیقى درآمدى مالیات و نفت سبب شکل‌گیرى نیروى تورمى مى‌شود و سبب فشار براى افزایش قیمت کالاها و خدمات مى‌شود،
قیمت کالاهاى خارجى به ریال در داخل کشور هم افزایش خواهد یافت؛ اما چون قیمت کالاهاى خارجى به دلار ربطى به سیاستگذارى ما ندارد، پس باید نرخ دلار افزایش یابد تا قیمت کالاهاى خارجى به ریال را در داخل افزایش دهد. با این حال، کشورى مانند ایران با داشتن درآمد ثروت طبیعى که براى آن زحمتى نکشیده است، مى‌تواند براى مدتى این افزایش نرخ دلار را به تاخیر بیندازد. لذا، اقتصاد کلان بر این تمرکز دارد که خود نرخ ارز چرا افزایش یافته است نه اینکه نافى اثر افزایش نرخ ارز بر قیمت کالاها و خدمات در تحلیل اقتصاد خرد باشد. لذا از منظر اقتصاد کلان تورم و نرخ ارز هیچ‌کدام علت دیگرى نیست، بلکه هر دو معلول علت واحدى هستند.
* استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران