فصل تجارت - تولید نفت خام با افزایش روزانه 230 هزار بشکه در دولت چهاردهم به رکورد هفت‌ساله رسید و جهش صادراتی را محقق ساخت.
به گزارش فصل تجارت، صنعت نفت از دیرباز ستون فقرات و موتور محرک اقتصاد ایران به شمار رفته است و در ساختار اقتصادی کشور، مزیتی نسبی و غیرقابل‌انکار در تأمین منابع مالی، شکل‌گیری درآمدهای ارزی و فعال‌سازی زنجیره‌های پایین‌دستی ایفا می‌کند. نفت نه‌تنها یک کالای خام صادراتی، بلکه شریان حیاتی اقتصاد است که تحرک آن بلافاصله اثر خود را بر پایداری بودجه عمومی، قدرت مانور دولت در مبادلات تجاری بین‌المللی و تثبیت شاخص‌های کلان نشان می‌دهد.
در سال‌های اخیر و با تشدید فشارهای بین‌المللی، هر بشکه نفت تولیدی اهمیتی راهبردی یافته است؛ زیرا حفظ و افزایش ظرفیت تولید در شرایط تحریمی، عملاً راهبرد دشمنان برای محدودسازی شریان‌های حیاتی کشور را با شکست روبه‌رو می‌سازد و توان چانه‌زنی دیپلماتیک و اقتصادی کشور را تقویت می‌کند. از این رو، ارزیابی عملکرد دو سال نخست فعالیت دولت چهاردهم نشان‌دهنده وقوع تحولی ملموس و معنادار در بخش بالادستی نفت و گاز کشور است.
ثبت رکورد کم‌نظیر هفت‌ساله در تولید نفت
بر اساس ارزیابی‌های دقیق کارشناسی، شرکت ملی نفت ایران از زمان استقرار دولت چهاردهم با تمرکز هم‌زمان بر پروژه‌های توسعه‌ای و طرح‌های نگهداشت توان تولید، به رکوردهای تاریخی دست یافته است. در بخش نفت خام، رشد 10 درصدی تولید در سال 1403 نسبت به سال 1402 ثبت شد و پس از آن در سال 1404 نیز رشدی 3.5 درصدی نسبت به سال قبل از آن تحقق یافت تا در مجموع، بالاترین رکورد تولید نفت خام کشور در بیش از هفت سال گذشته شکسته شود.
حمید بورد، سرپرست کنونی وزارت نفت و مدیرعامل وقت شرکت ملی نفت ایران، در تشریح این دستاوردها اعلام کرده بود که در این مدت توانستیم رکورد حداقل هشت سال گذشته یا به بیان دقیق‌تر، حدود هفت‌ونیم سال اخیر را بشکنیم که این جهش تولیدی در نوع خود رویدادی کم‌نظیر در تاریخ صنعت نفت محسوب می‌شود.
وی افزوده بود که با اجرای دقیق برنامه‌های توسعه‌ای و نگهداشت تولید، بیش از 200 هزار بشکه به ظرفیت تولید روزانه کشور افزوده شده است و علی‌رغم فشارهای مالی و محدودیت‌های درآمدی، شرکت ملی نفت توانست ظرفیت‌های پایه‌ای کشور را حفظ کرده و ارتقا بخشد. این افزایش ظرفیت نه فقط در قالب آمار اسمی، بلکه در قالب تولید پایدار و ارزش‌آفرین به ثمر نشسته است.
افزایش صادرات نفت خام در کنار تأمین خوراک پالایشگاه‌ها
رضا خیلایی، مدیر نظارت بر تولید نفت و گاز شرکت ملی نفت ایران، در تشریح مقاصد مصرف نفت خام تولیدی تأکید کرده است که این نفت افزون بر تأمین کامل خوراک پالایشگاه‌های داخلی و تضمین تولید انواع فرآورده‌های نفتی مورد نیاز، در گریدهای مختلف به بازارهای هدف صادر شده و کشور در سال 1404 افزایش ملموس صادرات را در قیاس با سال‌های پیشین تجربه کرده است.
خیلایی با بیان اینکه از آغاز به کار دولت چهاردهم تا کنون حدود 230 هزار بشکه در روز به ظرفیت تولید نفت خام کشور افزوده شده، یادآور شد که این رقم حاصل یک بسته جامع از اقدام‌های توسعه‌ای، عملیاتی و اصلاحی در تأسیسات بالادستی و سطح‌الارضی بوده است. بر اساس آمارهای ثبتی، تولید نفت خام در دی‌ماه 1404 نسبت به روزهای نخست آغاز به کار دولت، 230 هزار بشکه در روز افزایش یافت و در ششم دی‌ماه همان سال نیز بالاترین قله تولید روزانه از نیمه دوم سال 1397 ثبت گردید. میانگین تولید سالانه نیز در سال 1403 حدود 200 هزار بشکه در روز رشد کرد و نرخ تحقق برنامه‌های تولیدی مصوب از 96 درصد به 97 درصد افزایش پیدا کرد؛ دستاوردی که ثبات و قابلیت اتکای نظام بهره‌برداری را به اثبات می‌رساند.
آزادگان و دیگر میادین؛ موتور رشد تولید نفت
بررسی میدان‌های نفتی نشان می‌دهد که موتور اصلی این رشد پایدار، طرح‌های متنوع در مناطق خشکی و غرب کارون بوده است. به گفته خیلایی، حفاری و وارد مدار شدن 47 حلقه چاه در مناطق گوناگون، اصلی‌ترین ستون رشد تولید به حساب می‌آید. در میدان مشترک آزادگان جنوبی، با تکمیل و راه‌اندازی 28 حلقه چاه جدید، روزانه حدود 51 هزار بشکه به ظرفیت تولید افزوده شد.
همچنین در میدان‌های دارخوین، یادآوران و دهلران چاه‌های تازه وارد مدار شدند و بخشی از تعهدات تولیدی را پوشش دادند. در همین حال، در کنار حفر چاه‌های نو، اجرای خدمات تعمیری، ترمیمی و احیای چاه‌های قدیمی حدود 49 هزار بشکه در روز به تولید کشور افزود؛ موضوعی که ثابت می‌کند بخشی از ظرفیت‌های محقق‌شده ناشی از احیای تأسیساتی بوده که پیش‌تر به سبب مشکلات فنی و عملیاتی از مدار بهره‌برداری خارج مانده بودند. علاوه بر این، در میدان‌های نفتی مشترک، اقدامات بالادستی نظیر به‌کارگیری پمپ‌های درون‌چاهی و عملیات ویژه چاه‌محور بسترساز استمرار حضور مقتدرانه کشور در این حوزه‌ها شد.
افزایش 30 هزار بشکه‌ای تولید از سپهر و جفیر
یکی از نقاط درخشان در کارنامه پروژه‌های توسعه‌ای، به ثمر نشستن طرح میدان‌های سپهر و جفیر در چارچوب نسل جدید قراردادهای بالادستی موسوم به IPC است. مدیر نظارت بر تولید شرکت ملی نفت ایران با اشاره به جزئیات این موفقیت اظهار کرد که با حفاری هشت حلقه چاه جدید و تجهیز آن‌ها به سه دستگاه پمپ درون‌چاهی، تولید نفت در این منطقه حدود 30 هزار بشکه در روز افزایش یافته است. خیلایی پروژه سپهر و جفیر را نمونه‌ای موفق از جذب سرمایه و انتقال فناوری تحت قراردادهای نوین برشمرد و تأیید کرد که هم‌اکنون تولید نفت از این میدان بدون وقفه و در مقیاس صنعتی جریان دارد و ارزش افزوده بالایی را در مناطق عملیاتی جنوب غرب کشور به ارمغان آورده است.
رفع گلوگاه‌ها در زنجیره تولید
پایداری جهش تولید بدون رفع گلوگاه‌های فرآورشی و سطح‌الارضی ناممکن بود. از این رو، شرکت ملی نفت ایران پروژه‌های بزرگ صنعتی را در بخش‌های فرآورش و نمک‌زدایی به اجرا درآورد. از جمله مهم‌ترین این پروژه‌ها، احداث و راه‌اندازی واحد نمک‌زدایی متمرکز اهواز با ظرفیت 250 هزار بشکه نفت خام نمکی بود که ظرفیتی مطمئن برای فرآورش نفت تولیدی میدان بزرگ اهواز و میادین هم‌جوار ایجاد کرد. علاوه بر آن، اصلاح واحدهای بهره‌برداری و نمک‌زدایی چشمه‌خوش، توسعه ظرفیت واحدهای اهواز و ارتقای نمک‌زدایی مارون 5 به نتیجه رسید. در کنار این موارد، تعمیر خط لوله احیای گاز میدان آغاجاری، نصب و نوسازی پمپ‌های انتقال نفت خام نرگسی و تکمیل بخش‌هایی از پروژه EPCD میدان فروزان همگی زنجیره‌ای از اصلاحات فنی بودند که مانع از هدررفت و اتلاف ظرفیت‌های تازه ایجادشده شدند.
بهره‌برداری کامل از واحد فرآورش مرکزی آزادگان
تکمیل و راه‌اندازی واحد فرآورش مرکزی آزادگان (CTEP) یکی از رخدادهای برجسته فنی این دوره به شمار می‌رود. شرکت مهندسی و توسعه نفت این واحد عظیم را با ظرفیت نهایی 320 هزار بشکه در قالب چهار ردیف 80 هزار بشکه‌ای طراحی و اجرا کرد. در حالی که دو ردیف C و D در سال گذشته وارد مدار شده بودند، در روزهای اخیر دو ردیف A و B نیز تکمیل و به چرخه تولید پیوستند. خیلایی با تأکید بر رفع کامل گلوگاه‌های فرآورشی میدان آزادگان توضیح داد که با ورود این 320 هزار بشکه به مدار عملیاتی، زیرساخت بنیادین برای صیانت از منافع ملی در این میدان مشترک فراهم شد و هماهنگی میان بخش‌های بالادستی و واحدهای فرآورشی سطحی به بالاترین ضریب اطمینان رسید.
تولید نفت در شرایط جنگی و آزمون بزرگ تاب‌آوری
این دستاوردهای چشمگیر نه در یک محیط آرام بین‌المللی، بلکه هم‌زمان با بحران‌های پیچیده ژئوپلیتیکی، تحریم‌های فشرده، شرایط جنگی و حتی محاصره دریایی 60 روزه رقم خورد. در آن دوران بحرانی، مدیریت تولید با اولویت پایداری مخازن، کنترل موجودی ذخیره‌سازی و مهار مخاطرات عملیاتی به شکلی دقیق اجرا شد و پس از پایان محاصره دریایی و عادی‌سازی مبادی صادراتی، جهش تولید با سرعت از سر گرفته شد. افزون بر حوزه نفت، حوزه گاز نیز با ثبت رکوردهای درخشانی همراه بود؛ به‌طوری‌که حمید بورد اشاره کرده بود در زمستان رکورد تولید گاز از مرز یک میلیارد و 100 میلیون مترمکعب در روز عبور کرد و خیلایی نیز ثبت رکورد تولید 729.6 میلیون مترمکعبی در پارس جنوبی را حاصل مدارآمدن فازهای 11، 13 و 14 دانست. حتی پس از حادثه و آسیب‌دیدگی چهار پالایشگاه پارس جنوبی در اسفند 1404 که به کاهش 250 میلیون مترمکعبی گاز خام منجر شد، توان بازآرایی سریع شبکه سبب بازگشت گاز به خطوط سراسری شد. با این حال، مسئولان ارشد صنعت نفت همواره یادآور شده‌اند که حفظ پایداری انرژی در کشور بدون همراهی مردم و صرفه‌جویی 10 تا 15 درصدی در مصرف سوخت و انرژی میسر نخواهد بود.
در پایان باید یادآور شد که رشد 230 هزار بشکه‌ای تولید نفت خام در اوج تهدیدها، تحریم‌ها و شرایط جنگی اثبات کرد که بخش بالادستی نفت، در صورت هدایت تخصصی و درک واقعیت‌های میدان‌های عملیاتی، توانایی انجام مأموریت‌های ناممکن را دارد. امروز نفت همچنان پیشران توسعه اقتصادی و ضامن ثبات مالی کشور است.
در چنین برهه حساسی که دولت چهاردهم وارد سال‌های پایانی خود می‌شود، استمرار این شتاب تولیدی و حفظ دستاوردهای نفتی در گرو انتخابی دقیق در رأس هرم مدیریت انرژی است. تجارب تاریخی نشان می‌دهد صنعت نفت پیچیده‌تر از آن است که با مدیریت‌های انتزاعی یا ناآشنا با ساختارهای بوروکراتیک و فنی آن اداره شود. حضور وزیری که خود از بدنه تخصصی و مدیران باسابقه نفت برخاسته باشد، مزیتی راهبردی است؛ مدیری از جنس عملیات که زبان کارشناسان، دکل‌داران، تکنسین‌های بهره‌برداری و شرکت‌های تولیدی را می‌شناسد و اعتماد متقابل با بدنه پرسنلی دارد، می‌تواند موانع اداری را برطرف ساخته، انگیزه را به دورافتاده‌ترین سکوها و پایگاه‌های عملیاتی تزریق کند و با تقویت هماهنگی درون‌سازمانی، مانع از افت شتاب تولید در سال پایانی دولت چهاردهم گردد.