فصل تجارت - صنعت نفت و گاز ایران در دو سال اخیر، زیر فشار تحریم‌ها و آسیب‌های جنگی، رکوردهای تازه‌ای در تولید نفت و گاز، ذخیره‌سازی و بازسازی تأسیسات ثبت کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه اقتصاد - طیبه بیات: صنعت نفت و گاز ایران در دو سال اخیر، هم‌زمان با تداوم تحریم‌ها، محدودیت‌های اقتصادی و آسیب‌های ناشی از جنگ، رکوردهای تازه‌ای در تولید نفت و گاز، ذخیره‌سازی و جمع‌آوری گازهای مشعل ثبت کرده است؛ کارنامه‌ای که از افزایش 230 هزار بشکه‌ای تولید نفت خام تا بازگشت سریع بخشی از تأسیسات آسیب‌دیده به مدار تولید را در بر می‌گیرد و بار دیگر اهمیت توان فنی داخلی، آمادگی عملیاتی و شناخت تخصصی در مدیریت این صنعت راهبردی را برجسته می‌کند.
گاز؛ ثبت رکوردهای تازه در مسیر افزایش تولید
افزایش تولید گاز در شرایط تحریم، صرفاً به توسعه میدان‌های جدید محدود نیست؛ نگهداشت ظرفیت تولید، حفاری چاه‌های تازه، تکمیل تأسیسات و آماده‌به‌کاری زیرساخت‌ها نیز در این روند نقش تعیین‌کننده دارند. کارنامه دو سال اخیر صنعت گاز نشان می‌دهد که توسعه میدان‌های دریایی و خشکی، در کنار مدیریت عملیات و اجرای طرح‌های فنی، زمینه افزایش ظرفیت تولید و ثبت رکوردهای تازه را فراهم کرده است.
در بخش گاز طبیعی نیز روند افزایش تولید ادامه یافته است؛ بخشی که به دلیل پیوند مستقیم با تأمین انرژی خانوارها، نیروگاه‌ها و صنایع، نقش تعیین‌کننده‌ای در عملکرد اقتصاد کشور دارد.
بر اساس آمارهای ارائه‌شده، در دولت چهاردهم روزانه 51 میلیون مترمکعب به تولید گاز خام کشور افزوده شده است. تولید گاز خام در سال 1403 بارها از رکوردهای قبلی عبور کرد و این روند در سال 1404 نیز ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که رکورد تولید روزانه از 1105 میلیون مترمکعب در سال 1403 به 1121 میلیون مترمکعب در سال 1404 رسید.
این افزایش در شرایطی رقم خورده که رشد مصرف داخلی، به‌ویژه در فصل سرد، همواره فشار قابل‌توجهی بر شبکه تأمین گاز وارد می‌کند. از این رو، افزایش تولید تنها یکی از حلقه‌های تأمین پایدار انرژی است و استمرار آن به آماده‌به‌کاری تأسیسات، توسعه میدان‌ها و مدیریت دقیق عملیات وابستگی دارد.
اهمیت این روند زمانی روشن‌تر می‌شود که افزایش تولید را در کنار ضرورت حفظ پایداری شبکه گاز بررسی کنیم. ثبت رکوردهای تازه، علاوه بر توسعه ظرفیت استخراج، به تداوم فعالیت تأسیسات، مدیریت تعمیرات و هماهنگی میان بخش‌های تولید و فرآورش وابسته است. به همین دلیل، ارزیابی عملکرد صنعت گاز تنها با میزان افزایش تولید کامل نمی‌شود و توان حفظ این ظرفیت در دوره‌های اوج مصرف و شرایط اضطراری نیز باید در نظر گرفته شود.
پارس جنوبی؛ محور اصلی افزایش ظرفیت تولید گاز
در میان میدان‌های گازی کشور، پارس جنوبی جایگاهی راهبردی دارد. این میدان مشترک، علاوه بر سهم تعیین‌کننده در تأمین گاز ایران، در صیانت از منافع کشور در بهره‌برداری از منابع مشترک نیز اهمیت دارد.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده، تولید گاز پارس جنوبی در سال 1404 چندین بار رکوردهای پیشین را جابه‌جا کرد و در 28 بهمن همان سال به 729.6 میلیون مترمکعب در روز رسید.
در همین چارچوب، هفت حلقه چاه جدید در فاز 11 با مجموع تولید روزانه 15 میلیون مترمکعب، هفت حلقه چاه در فاز 13 با تولید روزانه 10.5 میلیون مترمکعب و دو حلقه چاه در فاز 14 با تولید روزانه سه میلیون مترمکعب وارد مدار شدند.
افزایش ظرفیت تولید به پارس جنوبی محدود نمانده و میدان‌های خشکی از جمله دی، واروی، آغار، مزدوران، دالان، تنگ‌بیجار، توس و خارتنگ نیز در برنامه‌های توسعه و افزایش تولید قرار داشته‌اند. راه‌اندازی ایستگاه تقویت فشار در میدان واروی نیز از جمله اقداماتی است که با هدف پشتیبانی از ظرفیت تولید انجام شده است.
مجموع این اقدامات نشان می‌دهد که افزایش تولید گاز به یک پروژه یا میدان مشخص وابسته نیست، بلکه حاصل عملکرد زنجیره‌ای از فعالیت‌های توسعه‌ای و عملیاتی است. از حفاری چاه‌های جدید و نگهداشت ظرفیت میدان‌های موجود تا تکمیل تأسیسات و تقویت زیرساخت‌ها، هر حلقه در میزان تولید نهایی و امکان استمرار آن نقش دارد. این وابستگی متقابل، هماهنگی مدیریتی و شناخت دقیق از ظرفیت‌های فنی صنعت را به یکی از الزامات حفظ روند افزایشی تولید تبدیل می‌کند.
آمادگی پیش از زمستان؛ ذخیره‌سازی در سطحی بی‌سابقه
در صنعت گاز، عملکرد زمستانی تنها در ماه‌های سرد سال تعیین نمی‌شود. بخش مهمی از توان پاسخ‌گویی به اوج مصرف، به تصمیم‌هایی وابسته است که در ماه‌های گرم، از جمله درباره تعمیرات اساسی، آماده‌سازی تأسیسات و ذخیره‌سازی گاز، گرفته می‌شود.
در دو سال اخیر، مدیریت تعمیرات اساسی با هدف کاهش توقف تولید در ماه‌های سرد دنبال شده است؛ رویکردی که می‌تواند از هم‌زمانی تعمیرات ضروری با دوره اوج مصرف جلوگیری کند و آمادگی شبکه را برای عبور از زمستان افزایش دهد.
در همین چارچوب، در فصل گرم سال 1404 بیش از 3.1 میلیارد مترمکعب گاز در مخازن سراجه و شوریجه‌دی ذخیره شد؛ رقمی که در آمارهای ارائه‌شده به‌عنوان بالاترین میزان ذخیره‌سازی ثبت‌شده در کشور معرفی شده است.
همچنین رکورد تحویل روزانه گاز به شرکت ملی گاز ایران در سال 1403 بیش از 14 بار و در سال 1404 نیز شش بار ارتقا یافت. طبق آمار اعلام‌شده، حجم تحویل گاز خام از ابتدای آبان تا پایان اسفند 1403 نیز حدود 1.69 میلیارد مترمکعب بیش از برنامه مصوب بود.
این ارقام در کنار افزایش تولید، تصویری از تلاش برای تقویت ظرفیت تأمین گاز ارائه می‌کنند؛ هرچند ارزیابی پایداری این روند، به بررسی هم‌زمان میزان مصرف، محدودیت‌های شبکه و عملکرد بخش‌های مختلف زنجیره گاز نیاز دارد.
آزمون جنگ؛ از توقف تولید تا بازگشت تأسیسات به مدار
یکی از مهم‌ترین آزمون‌های صنعت نفت و گاز در دوره اخیر، مواجهه با آسیب‌های فیزیکی ناشی از جنگ بوده است. در جریان جنگ 12 روزه و درگیری‌های 40 روزه در اسفند 1404، شماری از تأسیسات پالایشگاهی پارس جنوبی آسیب دیدند.
بر اساس آمارهای ارائه‌شده، این آسیب‌ها در مقطعی به کاهش حدود 250 میلیون مترمکعبی تولید گاز و افت 230 میلیون مترمکعبی تحویل گاز شیرین به شبکه منجر شد؛ رخدادی که ابعاد وابستگی شبکه تأمین انرژی به استمرار فعالیت تأسیسات تولید و فرآورش را آشکار کرد.
حمید بورد در تشریح این شرایط گفته است که با وجود توقف مقطعی عملیات در برخی میدان‌ها، برنامه‌های توسعه‌ای و افزایش تولید دوباره در دستور کار قرار گرفت. بازگرداندن بخشی از تأسیسات آسیب‌دیده به مدار تولید در کمتر از 20 روز، از جمله اقداماتی است که در این دوره گزارش شده است. همچنین بر اساس برآوردهای اعلام‌شده، قرار است پیش از آغاز فصل سرد سال 1405، حدود 95 میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت ازدست‌رفته به مدار بازگردد.
با این حال، اهمیت این تجربه را نباید تنها در سرعت تعمیرات خلاصه کرد. تداوم تأمین انرژی در شرایط بحران، به هماهنگی میان بخش‌های تولید، فرآورش، انتقال و توزیع، دسترسی به تجهیزات و قطعات، تصمیم‌گیری سریع و شناخت دقیق از ظرفیت‌های عملیاتی وابسته است. به بیان دیگر، در شرایطی که بخشی از زیرساخت‌ها از مدار خارج می‌شوند، توان بازآرایی عملیات و بازگرداندن ظرفیت تولید به اندازه ظرفیت اسمی تأسیسات اهمیت پیدا می‌کند.
بازسازی تأسیسات گازی، علاوه بر منابع مالی و تجهیزات، به شناخت دقیق فرآیندهای فنی، اولویت‌بندی تعمیرات و هماهنگی میان بخش‌های مختلف عملیاتی نیاز دارد. تصمیم‌گیری درباره بازگشت هر واحد به مدار، باید با در نظر گرفتن وضعیت سایر تأسیسات و اثر آن بر تولید و تحویل گاز انجام شود. از این منظر، تجربه عملیاتی و آشنایی با ساختار فنی صنعت می‌تواند در مدیریت شرایط اضطراری و کاهش زمان بازگشت ظرفیت‌های ازدست‌رفته نقش مؤثری داشته باشد.
جمع‌آوری گازهای مشعل؛ افزایش ظرفیت استفاده از منابع موجود
در کنار افزایش تولید نفت و گاز، جمع‌آوری گازهای مشعل نیز از محورهای مهم عملکرد صنعت نفت بوده است؛ گازهایی که در صورت مهار و بهره‌برداری، می‌توانند به‌جای سوزانده‌شدن، در زنجیره تأمین انرژی و خوراک صنایع مورد استفاده قرار گیرند.
بر اساس آمارهای ارائه‌شده، حجم جمع‌آوری گازهای مشعل از حدود 5.2 میلیون مترمکعب در روز پیش از آغاز به کار دولت چهاردهم، با راه‌اندازی کارخانه‌های گاز مایع 3100 و 3200، در پایان سال 1404 به 15.3 میلیون مترمکعب در روز رسید. هدف‌گذاری اعلام‌شده برای پایان سال 1405 نیز افزایش این رقم به 36.3 میلیون مترمکعب در روز است.
تحقق این هدف می‌تواند ضمن کاهش سوزاندن گاز و پیامدهای زیست‌محیطی آن، امکان استفاده بیشتر از منابع موجود را در زنجیره تولید فراهم کند. البته دستیابی به ظرفیت هدف‌گذاری‌شده، به تکمیل پروژه‌ها و فراهم‌شدن زیرساخت‌های لازم برای جمع‌آوری، انتقال و بهره‌برداری از این گازها وابسته است.
در سوی دیگر معادله، مدیریت مصرف نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. آسیب به بخشی از تأسیسات پالایشگاهی و محدودیت‌های ناشی از آن، ضرورت استفاده بهینه از انرژی را برجسته‌تر کرده است.
سرپرست وزارت نفت در همین زمینه از مردم خواسته است با صرفه‌جویی حدود 10 تا 15 درصدی در مصرف انرژی، به عبور کم‌هزینه‌تر کشور از شرایط پیش‌رو کمک کنند. این درخواست، در کنار برنامه‌های افزایش تولید و بازسازی تأسیسات، نشان می‌دهد که مدیریت عرضه و تقاضا باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود؛ زیرا افزایش ظرفیت تولید، بدون توجه به روند مصرف و محدودیت‌های زیرساختی، به‌تنهایی تضمین‌کننده پایداری شبکه انرژی نخواهد بود.
در مجموع، افزایش تولید، توسعه ظرفیت ذخیره‌سازی، جمع‌آوری گازهای مشعل و مدیریت مصرف، اجزای به‌هم‌پیوسته سیاست تأمین پایدار گاز هستند. پیشبرد هم‌زمان این برنامه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا افزایش عرضه در کنار کاهش اتلاف و مدیریت تقاضا می‌تواند ظرفیت بیشتری برای پاسخ‌گویی به نیاز خانوارها، نیروگاه‌ها و صنایع فراهم کند. بنابراین، ارزیابی عملکرد صنعت گاز باید مجموعه این اقدامات و میزان تحقق اهداف هر بخش را در کنار یکدیگر در نظر بگیرد.
تداوم رکوردهای گازی؛ ضرورت مدیریت مبتنی بر شناخت عملیاتی
کارنامه دو سال اخیر صنعت گاز، از افزایش تولید و ثبت رکوردهای تازه تا توسعه میدان‌های مشترک، ذخیره‌سازی راهبردی، جمع‌آوری گازهای مشعل و بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده، نشان می‌دهد که اداره این بخش با مجموعه‌ای از مأموریت‌های فنی و مدیریتی به‌هم‌پیوسته روبه‌رو است. تداوم این دستاوردها نیز به حفظ ظرفیت تولید، تکمیل طرح‌های توسعه‌ای، آمادگی برای دوره اوج مصرف و کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها وابسته است.
در چنین شرایطی، تجربه مستقیم در صنعت نفت و گاز و شناخت ارتباط میان بخش‌های تولید، فرآورش و انتقال، می‌تواند یکی از معیارهای مهم انتخاب مدیران ارشد باشد. مدیریت این زنجیره، علاوه بر تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های توسعه‌ای، به توان هماهنگ‌سازی بخش‌های عملیاتی و پشتیبانی و اتخاذ تصمیم‌های سریع در شرایط اضطراری نیاز دارد.
حمید بورد سرپرست فعلی وزارت نفت و مدیرعامل سابق شرکت ملی نفت ایران، از جمله مدیرانی است که سابقه فعالیت در ساختار اجرایی صنعت نفت را در کارنامه دارد. ارزیابی عملکرد مدیریتی او و سایر گزینه‌های این مسئولیت، باید بر مبنای سوابق اجرایی، میزان تحقق برنامه‌ها و توان پیشبرد اهداف توسعه‌ای و عملیاتی صورت گیرد.
نهایت اینکه مسئله اصلی در ادامه مسیر صنعت گاز، صرفاً ثبت رکوردهای جدید نیست؛ بلکه حفظ ظرفیت تولید، افزایش قابلیت اطمینان زیرساخت‌ها و تضمین پایداری تأمین انرژی در شرایط عادی و بحرانی است. دستیابی به این اهداف، به مدیریتی نیاز دارد که شناخت تخصصی از صنعت را با برنامه‌ریزی بلندمدت و توان هماهنگی میان اجزای مختلف زنجیره گاز همراه کند.