فصل تجارت - طرح‌های جمع‌آوری گازهای مشعل با هدف صیانت از منابع، کاهش ناترازی و ایجاد ارزش اقتصادی شتاب گرفت.
به گزارش فصل تجارت، شعله‌های افروخته بر فراز دکل‌های نفتی در جنوب و غرب کشور، دهه‌هاست که نماد تلخ اتلاف ثروتی تجدیدناپذیر و تحمیل هزینه‌های سنگین زیست‌محیطی به شمار می‌روند؛ گازهای همراه نفت که می‌توانند موتور محرک چرخ صنایع پایین‌دستی، پتروشیمی‌ها و سامان‌دهنده شبکه مصارف خانگی باشند، در نبود زیرساخت‌های فرآورشی کامل و سرمایه‌گذاری متمرکز، در دمای بالا می‌سوزند و خاکستر می‌شوند. این پدیده خسارت‌بار نه‌تنها بخش عظیمی از سرمایه هیدروکربوری کشور را می‌بلعد، بلکه سالانه میلیون‌ها تن گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های سمی را به ریه‌های ساکنان پیرامون میادین نفتی تزریق می‌کند. با این حال، تحولات اخیر و بازتعریف اولویت‌های کلان بخش انرژی، نشان‌دهنده یک دگرگونی بنیادین در شیوه مواجهه با این سرمایه ملی است.
جمع‌آوری گازهای همراه و خاموش‌سازی مشعل‌ها از یک الزام حاشیه‌ای و صرفاً توصیه زیست‌محیطی، اکنون به هسته مرکزی راهبرد توسعه زنجیره ارزش، تأمین امنیت انرژی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی بدل شده است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که تا کنون حجم جمع‌آوری گازهای مشعل از رقم روزانه 17 میلیون مترمکعب فراتر رفته است، اما این گام آغازین مسیری طولانی است که باید به خاموشی قطعی صدها مشعل فعال بینجامد و سوخت ارزشمند آن‌ها را وارد مدار تولید ارزش و تأمین کسری‌های ساختاری گاز در بخش‌های مختلف کشور کند.
موانع ساختاری جمع‌آوری فلرها؛ ریشه‌یابی تأخیر در مهار مشعل‌ها
پرسشی بنیادین که همواره در اذهان عمومی و محافل تخصصی حوزه انرژی مطرح بوده، این است که چرا با وجود ارزش حیاتی گاز، آسمان مناطق نفت‌خیز کشور همچنان در تسخیر آتش فلرها باقی مانده است. بررسی کارشناسی موانع اجرای طرح‌های مهار مشعل نشان می‌دهد که ریشه این چالش را باید در ترکیبی از کمبود منابع مالی پایدار، چالش‌های انتقال فناوری، پراکندگی جغرافیایی چاه‌ها و اولویت‌بندی‌های سنتی پروژه‌ها جست‌وجو کرد.
در دوره‌های گذشته، تمرکز شرکت‌های بالادستی عمدتاً بر صیانت از دبی تولید نفت خام معطوف بود و فرآوری گازهای همراه به دلیل نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین در واحدهای نم‌زدایی، فشارافزایی و تفکیک هیدروکربوری، پروژه‌ای جانبی و کم‌بازده تلقی می‌شد. علاوه بر این، محدودیت‌های دسترسی به فناوری‌های نوین کمپرسورهای گازی و ساختارهای پیشرفته تبدیل گاز به مایع یا برق، اجرای برخی طرح‌های مقیاس‌کوچک را در میادین دورافتاده با کندی مواجه می‌کرد.
از منظر جغرافیایی نیز حجم وسیعی از گازهای همراه در میادین دریایی و یا دشت‌های وسیع پراکنده هستند که تجمیع لوله‌کشی و احداث شبکه‌های خطوط لوله متصل به پالایشگاه‌ها را از نظر هزینه‌های اولیه زیرساختی سنگین می‌سازد. از سوی دیگر، تأخیر در طراحی سازوکارهای جذاب اقتصادی و مدل‌های مالی منصفانه، انگیزه بخش خصوصی را برای ورود سرمایه‌بر به این پروژه‌ها کمرنگ کرده بود. گره‌گشایی از این انسداد ساختاری نیازمند اصلاح پارادایم مدیریتی و حرکت به سوی ابزارهای نوین تأمین مالی، ارتقای همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی و تدوین قوانین الزام‌آور بود تا جمع‌آوری گاز از یک مسئولیت تشریفاتی، به یک الزام تخطی‌ناپذیر با بازدهی اقتصادی مشخص و تضمین‌شده مبدل شود.
پتروپالایش دهلران و تحول در زیرساخت مهار گازهای غرب کشور
در میان مجموعه اقدامات عملیاتی که طی سال‌های اخیر کلید خورده است، طرح‌های بزرگ فرآورشی نقشی تعیین‌کننده در تغییر موازنه تولید ایفا می‌کنند. بارزترین نمونه این رویکرد زیرساختی، احداث و توسعه مجتمع پتروپالایش دهلران موسوم به ان‌جی‌ال 3100 با سرمایه‌گذاری بالغ بر یک میلیارد و یکصد میلیون یورو است که یکی از راهبردی‌ترین پروژه‌های غرب کشور به حساب می‌آید.
این پروژه بزرگ با مأموریت اختصاصی جمع‌آوری و فرآوری گازهای همراه میادین چشمه‌خوش، پایدار غرب، دانان، سروک، آذر و دهلران طراحی شده و توان فرآورش روزانه 240 میلیون فوت‌مکعب گاز را دارد. فراتر از ابعاد فنی، اهمیت استراتژیک این مجتمع در خاموش‌سازی مستقیم 9 مشعل بزرگ در منطقه دشت عباس و استان ایلام نهفته است؛ اتفاقی که نقطه پایانی بر دهه‌ها سوزاندن بی‌حاصل گاز در مرزهای غربی خواهد گذاشت. گازهای همراه این حوزه‌ها پس از انتقال به تأسیسات پتروپالایش دهلران، تصفیه شده و ترکیبات سبک‌تر نظیر متان پس از نم‌زدایی و شیرین‌سازی راهی خطوط لوله انتقال سراسری یا مصارف انرژی نیروگاهی می‌شوند، در حالی که ترکیبات سنگین‌تر نظیر اتان، پروپان، بوتان و میعانات گازی به عنوان خوراک پایه به مجتمع‌های پتروشیمی منطقه ارسال خواهند شد.
این چرخه صنعتی، علاوه بر ایجاد اشتغال پایدار و فعال‌سازی توان پیمانکاری بومی در استان‌های مرزی، در عمل الگوی کارآمدی از یکپارچه‌سازی فرآیندهای بالادست و پایین‌دست نفت را به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که چگونه یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه قادر است معضل گازسوزی را به جریان پرقدرت خلق ثروت تبدیل کند.
مشارکت بخش خصوصی و گشایش بسته‌های کاری در مناطق نفت‌خیز جنوب
تکیه صرف بر منابع مالی دولتی و شرکت‌های تابعه برای مهار صدها فلر پراکنده، عملاً راهبردی ناکافی و پرریسک بود؛ از این رو وزارت نفت با تغییر رویکرد ساختاری، بستر را برای ورود هدفمند و گسترده بخش غیردولتی مهیا ساخت. در گستره عملیاتی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، الگوی مبتنی بر تعریف «بسته‌های کاری» متمرکز پیاده‌سازی شده است که هدف آن واگذاری مهار فلرها در خوشه‌های مختلف جغرافیایی به سرمایه‌گذاران توانمند داخلی است. بر اساس کارنامه عملکردی این بخش، تا کنون 6 بسته کاری به طور کامل به مدار بهره‌برداری پیوسته، 17 بسته عملیاتی با سرعت بالا در فازهای گوناگون اجرایی قرار دارد، 16 بسته در شرف نهایی‌سازی قراردادهای سرمایه‌گذاری است و 4 بسته کاری دیگر نیز مراحل قانونی مناقصات و واگذاری را طی می‌کند.
در حال حاضر، بسته‌های فعال شده روزانه حدود 78 میلیون فوت‌مکعب گاز مشعل را جذب و مهار می‌کنند، رقمی که با نهایی شدن و تکمیل زنجیره تمامی پروژه‌های مذکور به 504 میلیون فوت‌مکعب در روز خواهد رسید. این سازوکار نوین واگذاری مزایای متعددی به همراه دارد؛ از یک سو سرمایه‌گذاران با تکیه بر فرمول‌های شفاف فروش گاز، امکان بازگشت مطمئن سرمایه و کسب سود از محل فروش برق خروجی، استحصال مایعات گازی و فروش گاز به شبکه را دارا هستند و از سوی دیگر، بخش دولتی بدون تحمیل بار سنگین مالی، موفق به تحقق وظایف محیط‌زیستی و فنی خود می‌گردد. همچنین این بستر موجب توسعه فناوری کمپرسورهای متحرک، واحدهای کوچک‌مقیاس سی‌ان‌جی و تأسیسات میکروپالایشگاهی توسط مهندسان داخلی شده است.
پیوند مهار مشعل‌ها با رفع ناترازی شبکه خانگی و برنامه هفتم
ابعاد ملی و اقتصادی مهار گازهای همراه را نباید تنها در سودآوری بنگاهی خلاصه کرد، بلکه پیوند مستقیم آن با بحران ناترازی فصلی گاز طبیعی در کشور، حیاتی‌ترین زاویه این پرونده راهبردی است. با رسیدن فصل سرما و جهش بی‌سابقه مصارف بخش خانگی و تجاری، صنعت نفت همواره با دوگانه سخت قطع گاز صنایع پتروشیمی و فولاد یا اعمال محدودیت بر نیروگاه‌ها و بازگشت به مازوت‌سوزی مواجه می‌شود. در چنین شرایطی، حجم گازهای مشعل که در آسمان می‌سوزد، دقیقاً همان کسری قابل بازیابی است که می‌تواند تراز شبکه سراسری را متعادل سازد. با تکمیل ظرفیت 504 میلیون فوت‌مکعبی در مناطق نفت‌خیز جنوب به همراه ظرفیت 240 میلیون فوت‌مکعبی دهلران و سایر طرح‌های در دست توسعه، حجمی بالغ بر ده‌ها میلیون مترمکعب در روز گاز شیرین و متان استاندارد قابلیت تزریق مستقیم به خطوط لوله سراسری را خواهد یافت.
این رقم معادل یا فراتر از مصرف گاز چندین استان کشور در فصول سرد سال است و می‌تواند به طور اساسی ریسک ناپایداری فشار در شبکه خانگی را از بین برده و مانع از تعطیلی‌های هزینه‌ساز صنایع مادر شود. برنامه هفتم توسعه با درک هوشمندانه این حقیقت، وزارت نفت را مکلف کرده است که تا پایان سال 1406، حداقل 90 درصد از کل گازهای مشعل و همراه کشور را به طور کامل جمع‌آوری کند. برنامه جامع خاموش‌سازی 57 مشعل عمده در استان خوزستان نیز که با جدیت دنبال می‌شود، ستون فقرات این چشم‌انداز است. دستیابی به این هدف نه تنها به معنای جلوگیری از سوزاندن میلیاردها دلار دارایی بین‌نسلی و پالایش هوای شهرها و روستاهاست، بلکه گامی تاریخی در مسیر افزایش تاب‌آوری امنیت انرژی و پیوند زدن منابع بالادستی با رفاه و سلامت شهروندان سراسر کشور خواهد بود.