آژانس بین المللی انرژی: جنگ علیه ایران بحران جهانی بی‌سابقه ایجاد کرد

فصل تجارت - آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرد جنگ علیه ایران و اختلال در تنگه هرمز موجب یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه انرژی در دهه‌های اخیر شده است.

به گزارش خبرنگار مهر به نقل از آژانس بین‌المللی انرژی، جنگ علیه ایران موجب شکل‌گیری یک بحران جهانی بی‌سابقه در بازار انرژی شده است؛ به‌گونه‌ای که میزان کاهش عرضه نفت در بازارهای جهانی در مارس 2026 از مجموع افت عرضه در دو شوک بزرگ نفتی دهه 1970 نیز فراتر رفته است.
بر اساس این گزارش، پیامدهای این بحران انرژی در سراسر جهان احساس می‌شود. تجربه بحران‌های پیشین نشان داده است که چنین شوک‌هایی می‌تواند اقتصادها و زندگی روزمره خانوارها را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد؛ به‌طوری که در برخی دوره‌ها حتی جیره‌بندی بنزین و سوخت گرمایش خانگی نیز رخ داده است. در بحران کنونی، کشورهای در حال توسعه و اقتصادهای نوظهور با چالش جدی‌تری روبه‌رو شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از خانوارها نسبت به دسترسی به سوخت کافی حتی برای پخت یک وعده غذا یا توانایی خرید آن اطمینان ندارند.
در مرکز این بحران، گاز مایع (LPG) قرار دارد که پرکاربردترین سوخت خانگی برای پخت‌وپز در جهان محسوب می‌شود. حدود 3.4 میلیارد نفر در کشورهای در حال توسعه از LPG به‌عنوان منبع اصلی انرژی برای پخت‌وپز استفاده می‌کنند. در سال 2025 حدود 30 درصد از کل صادرات دریایی این سوخت از تنگه هرمز عبور می‌کرد. در میان مناطق مختلف، کشورهای در حال توسعه آسیای شرقی بیشترین وابستگی به این سوخت را دارند و نزدیک به 2.4 میلیارد نفر از آن برای مصارف خانگی استفاده می‌کنند.
در این میان، هند و اندونزی از جمله کشورهایی هستند که وابستگی بالایی به واردات LPG دارند. حدود 90 درصد خانوارهای اندونزی و 80 درصد خانوارهای هند برای پخت‌وپز به این سوخت متکی هستند. بخش قابل توجهی از نیاز این کشورها نیز از سوی تولیدکنندگان خاورمیانه تأمین می‌شود. بر اساس داده‌ها، در سال 2025 حدود دو سوم LPG مصرفی هند از مسیر تنگه هرمز وارد این کشور شده است.
با این حال، در مارس 2026 و در پی انسداد تنگه هرمز بر اثر درگیری‌های منطقه‌ای، حجم صادرات LPG از این مسیر حدود 80 درصد کاهش یافت و از میانگین روزانه 1.5 میلیون بشکه در سال 2025 به حدود 300 هزار بشکه در روز رسید. تقریباً تمام LPG صادراتی خاورمیانه در سال 2025 به بازارهای آسیایی ارسال شده بود و حدود 60 درصد آن برای تأمین نیاز پخت‌وپز خانوارها، رستوران‌ها و مراکز خدماتی استفاده می‌شد؛ رقمی که نیاز انرژی حدود 820 میلیون نفر را پوشش می‌داد. باقی این سوخت نیز عمدتاً در صنایع پتروشیمی و برای گرمایش آب مورد استفاده قرار می‌گرفت.
در هند، واردات LPG به‌شدت تحت تأثیر این اختلال قرار گرفته و طی دو ماه نخست درگیری بیش از 50 درصد کاهش یافته است؛ رقمی معادل حدود 430 هزار بشکه در روز. دولت هند در واکنش به این وضعیت، پالایشگاه‌های داخلی را به افزایش تولید LPG ملزم کرده که حدود 180 هزار بشکه در روز به تولید افزوده است. همچنین تلاش‌هایی برای تأمین منابع جایگزین از کشورهایی مانند آمریکا انجام شده، اما انتقال محموله‌ها از آمریکا به هند حدود 40 روز زمان می‌برد؛ در حالی که این مسیر از طریق تنگه هرمز تنها 4 تا 5 روز طول می‌کشد. در عین حال ظرفیت ذخیره‌سازی LPG در هند تنها پاسخگوی حدود 10 روز مصرف است.
در برخی مناطق هند نیز گزارش‌هایی از مهاجرت موقت جمعیت از شهرها به مناطق روستایی منتشر شده است؛ جایی که دسترسی به سوخت‌های سنتی مانند چوب و زغال برای پخت‌وپز آسان‌تر است.
این بحران تنها به هند محدود نشده و بسیاری از کشورهای دیگر نیز با پیامدهای آن مواجه شده‌اند. تعداد کمی از کشورها دارای ذخایر راهبردی LPG هستند و ظرفیت ذخیره‌سازی موجود در جهان، بسته به کشورها، بین 10 تا 75 روز مصرف ملی را پوشش می‌دهد. با این حال، در شرایط بحران امکان استفاده کامل از این ذخایر نیز وجود ندارد. به همین دلیل برخی کشورهای در حال توسعه در آفریقا و آسیا از جمله روآندا و ویتنام در سال‌های اخیر برنامه‌هایی برای افزایش ذخایر داخلی LPG آغاز کرده‌اند.
در کنار اختلالات حمل‌ونقل، آسیب به برخی تأسیسات مرتبط با LPG در منطقه نیز بحران را تشدید کرده است. بر اساس گزارش‌ها، خسارات واردشده به تأسیسات قطر و عمان باعث کاهش تولید روزانه حدود 170 هزار بشکه LPG شده و هشت تأسیسات دیگر در منطقه نیز هدف حملات قرار گرفته‌اند که میزان دقیق خسارت آنها هنوز مشخص نیست.
همزمان با این تحولات، قیمت LPG در بازارهای جهانی به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. در ماه مارس، قیمت واردات این سوخت در هند و شرق آفریقا تا 90 درصد بالاتر از میانگین سال 2025 افزایش یافت و در غرب آفریقا نیز حدود 70 درصد رشد را تجربه کرد. این افزایش حتی در مناطقی رخ داده که وابستگی مستقیمی به واردات از خلیج فارس ندارند و نشان‌دهنده ماهیت جهانی بازار LPG است که در آن اختلال در یک منطقه به سرعت بر قیمت‌ها در سایر مناطق اثر می‌گذارد.
در واکنش به این بحران، برخی کشورها سیاست‌هایی را برای کاهش وابستگی به سوخت‌های وارداتی و حرکت به سمت استفاده از برق برای پخت‌وپز دنبال می‌کنند. کشورهایی مانند هند و اندونزی نیز اقداماتی برای کاهش هزینه اولیه اجاق‌های برقی انجام داده‌اند که به افزایش تقاضا برای این تجهیزات منجر شده است. با این حال کارشناسان معتقدند این اقدامات نمی‌تواند به‌تنهایی به‌عنوان راهکار بلندمدت برای حل بحران LPG در نظر گرفته شود.