فصل تجارت - بررسی چهار دهه بیانات رهبر شهید نشان میدهد «تولید» همواره مهمترین محور سیاستهای اقتصادی مورد تأکید ایشان بوده؛ راهبردی که از رونق صنعت و اشتغال تا اقتدار ملی و کاهش وابستگی را در برمیگیرد.
به گزارش فصل تجارت، مرور بیانات و مواضع آیتالله سیدعلی خامنهای رهبر شهید ایران در چهار دهه گذشته نشان میدهد که «تولید» در منظومه فکری ایشان صرفاً یک شاخص اقتصادی یا یک متغیر آماری نبوده، بلکه مهمترین موتور محرک پیشرفت کشور، افزایش اقتدار ملی و تضمینکننده استقلال اقتصادی ایران تلقی شده است. از همین منظر، صنعت نیز نه تنها بخشی از اقتصاد، بلکه پیشران توسعه، اشتغال، فناوری و کاهش وابستگی به خارج به شمار آمده است. آیتالله خامنهای در دیدار کارگران در سال 1394، تولید را محور اصلی اقتصاد کشور دانستند و تصریح کرده بودند: «حلّ مشکلات مجموعه اقتصادی کشور را در درون کشور باید پیدا کرد؛ ستون فقرات اقتصاد مقاومتی، تقویت تولید داخلی است.»
اگرچه در مقاطع مختلف، موضوعاتی همچون فرهنگ، سیاست خارجی، علم و فناوری نیز در بیانات ایشان جایگاه ویژهای داشته، اما از اواخر دهه 1380 به بعد، با تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمهای بینالمللی، مسئله تولید و حمایت از صنایع داخلی به یکی از اصلیترین محورهای سخنرانیها و پیامهای سالانه تبدیل شد؛ روندی که در نامگذاری سالهای مختلف نیز به روشنی قابل مشاهده است.
تولید؛ ستون اصلی اقتصاد کشور
در نگاه آیتالله خامنهای رهبر شهید، حل بسیاری از مشکلات اقتصادی کشور از مسیر رونق تولید میگذرد. ایشان بارها تأکید کرده بودند که رشد پایدار اقتصادی، ایجاد اشتغال، افزایش درآمد خانوارها، کنترل تورم، کاهش وابستگی به نفت و حتی ارتقای جایگاه بینالمللی اقتصاد ایران، همگی در گرو تقویت تولید داخلی است.
از همین رو، در دیدارهای متعدد با کارآفرینان، صنعتگران و مسئولان اقتصادی، بر این نکته تأکید شده که نباید تولید صرفاً به عنوان یکی از بخشهای اقتصاد دیده شود، بلکه باید آن را محور اصلی تصمیمگیریهای اقتصادی قرار داد.
این نگاه سبب شد که در سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی نیز بخش مهمی از راهبردها بر توسعه تولید، افزایش بهرهوری، ارتقای توان صنعتی و کاهش وابستگی به خارج متمرکز شود.
از «تولید ملی» تا «سرمایهگذاری برای تولید»
یکی از مهمترین شاخصهای توجه آیتالله خامنهای به بخش صنعت و تولید را میتوان در روند نامگذاری سالها مشاهده کرد؛ روندی که از سال 1388 با محوریت مسائل اقتصادی آغاز شد و در سالهای بعد بیش از پیش بر تولید متمرکز شد.
سال 1391 با عنوان «تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی» نامگذاری شد؛ شعاری که در شرایط تشدید تحریمها، بیش از هر چیز بر ضرورت حفظ ظرفیتهای صنعتی کشور و حمایت از تولیدکنندگان داخلی تأکید داشت.
در ادامه، سال 1395 با شعار «اقتصاد مقاومتی؛ اقدام و عمل» ، سال 1398 با عنوان «رونق تولید» ، سال 1399 با شعار «جهش تولید» ، سال 1400 با عنوان «تولید؛ پشتیبانیها و مانعزداییها» ، سال 1401 با شعار «تولید؛ دانشبنیان، اشتغالآفرین» ، سال 1402 با عنوان «مهار تورم، رشد تولید» و سال 1403 با شعار «جهش تولید با مشارکت مردم» نامگذاری شد.
این نامگذاریها نشان میدهد که از نگاه ایشان، مسئله تولید یک پروژه کوتاهمدت نبود، بلکه راهبردی مستمر برای عبور اقتصاد ایران از مشکلات ساختاری محسوب میشد. در هر یک از این سالها نیز محورهای متفاوتی همچون رفع موانع تولید، مشارکت مردم، توسعه فناوری، کنترل تورم و افزایش سرمایهگذاری در کنار تولید مورد توجه قرار گرفت.
/
صنعت؛ پیشران اقتدار ملی
در بسیاری از سخنرانیهای آیتالله خامنهای، صنعت صرفاً ابزاری برای افزایش درآمد ملی معرفی نشده است. ایشان بارها تصریح کرده بودند کشوری که از توان صنعتی بالا برخوردار باشد، در حوزههای سیاسی، دفاعی، علمی و حتی دیپلماسی نیز از قدرت بیشتری برخوردار خواهد بود.
بر همین اساس، توسعه صنایع مادر، صنایع راهبردی، صنایع معدنی، فولاد، پتروشیمی، خودروسازی، ماشینسازی، تجهیزات پزشکی و صنایع دانشبنیان همواره مورد تأکید قرار گرفته است.
ایشان در دیدارهای مختلف با تولیدکنندگان، بارها از کارخانههای فعال به عنوان نماد پیشرفت کشور یاد کرده و تعطیلی واحدهای تولیدی را خسارتی فراتر از یک زیان اقتصادی دانستهاند؛ زیرا تعطیلی کارخانهها علاوه بر کاهش تولید، موجب از دست رفتن اشتغال، کاهش امید اجتماعی و تضعیف سرمایهگذاری میشود.
حمایت از کالای ایرانی؛ فراتر از یک شعار
یکی از موضوعاتی که بارها در بیانات آیتالله خامنهای تکرار شده، ضرورت حمایت از کالای ایرانی است؛ موضوعی که در سال 1397 نیز به عنوان شعار سال انتخاب شد. در این نگاه، حمایت از تولید داخلی صرفاً به معنای افزایش تعرفه واردات یا محدود کردن ورود کالاهای خارجی نیست، بلکه مجموعهای از اقدامات هماهنگ را شامل میشود؛ از
ارتقای کیفیت محصولات ایرانی و افزایش رقابتپذیری صنایع گرفته تا اصلاح نظام توزیع، فرهنگسازی برای مصرف کالای داخلی و افزایش اعتماد عمومی به تولیدکنندگان ایرانی.
ایشان بارها تأکید کرده بودند که تولیدکننده نیز در قبال این حمایت مسئول است و باید کیفیت، نوآوری، خدمات پس از فروش و رضایت مصرفکننده را در اولویت قرار دهد؛ زیرا حمایت از کالای ایرانی بدون ارتقای کیفیت، نمیتواند به تقویت پایدار صنعت منجر شود.
اقتصاد مقاومتی؛ نقشه راه تولید
از مهمترین مفاهیمی که طی سالهای اخیر در ادبیات اقتصادی جمهوری اسلامی جایگاه ویژهای پیدا کرد، «اقتصاد مقاومتی» بود؛ مفهومی که آیتالله خامنهای رهبر شهید آن را راهبردی برای مقاومسازی اقتصاد کشور در برابر تکانههای خارجی معرفی کردند.
در این چارچوب، تولید داخلی مهمترین پایه اقتصاد مقاومتی به شمار میرود. بر اساس این دیدگاه، اقتصادی که بر توان تولید ملی، سرمایه انسانی، فناوری داخلی و ظرفیتهای بومی تکیه داشته باشد، در برابر تحریمها، نوسانات بازار جهانی و فشارهای خارجی آسیبپذیری کمتری خواهد داشت.
بر همین اساس، ایشان بارها از مسئولان خواسته بودند که اقتصاد مقاومتی را صرفاً در حد شعار دنبال نکنند ایشان بارها از مسئولان خواسته بودند که اقتصاد مقاومتی را صرفاً در حد شعار دنبال نکنند و با اصلاح قوانین، حذف مقررات زائد، حمایت از سرمایهگذاری مولد و تقویت صنایع داخلی، زمینه تحقق عملی آن را فراهم کنند.
در همین چارچوب، یکی از انتقادهای مکرر ایشان، فاصله میان سیاستگذاری و اجرا بوده است؛ موضوعی که به اعتقاد ایشان باعث شده بخشی از ظرفیتهای صنعتی کشور به دلیل مشکلات اداری، مالی و مدیریتی بلااستفاده بماند.
ایشان در تبیین این راهبرد تأکید کرده بودند که «اقتصاد کشور باید به گونهای سامان یابد که در برابر فشارها و تکانههای بیرونی آسیبپذیر نباشد و این هدف جز با تقویت تولید داخلی، افزایش بهرهوری و اتکا به ظرفیتهای ملی محقق نخواهد شد.»
موانع تولید؛ گلایهای که بارها تکرار شد
در کنار تأکید مستمر بر ضرورت رونق تولید، یکی از پرتکرارترین محورهای بیانات آیتالله خامنهای، انتقاد از موانعی بود که بر سر راه فعالان اقتصادی و واحدهای صنعتی قرار داشت. ایشان بارها تصریح کرده بودند که بسیاری از مشکلات تولید، نه ناشی از کمبود ظرفیتهای کشور، بلکه نتیجه تصمیمگیریهای نادرست، بروکراسی پیچیده، مقررات زائد و نبود هماهنگی میان دستگاههای اجرایی است.
در دیدارهای مختلف با تولیدکنندگان، کارآفرینان و مسئولان اقتصادی، ایشان از مسئولان خواسته بودند پیش از تصویب هر قانون یا دستورالعمل، آثار آن بر بخش تولید را بررسی کنند؛ چراکه به اعتقاد ایشان، گاهی یک بخشنامه یا آییننامه میتواند بیش از تحریمهای خارجی به تولیدکننده آسیب وارد کند.
به عنوان نمونه آیتالله خامنهای در دیدار با تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی در سال 1400 نیز تأکید کرده بودند که «مصونسازی اقتصاد از آسیب تحریمها از طریق تقویت و رونق تولید داخلی» راهبرد اساسی کشور است و تصریح کرده بودند: «بنده پشت این قضیه ایستادهام.»
بر همین اساس، نامگذاری سال 1400 با عنوان «تولید؛ پشتیبانیها و مانعزداییها» نیز ناظر بر همین دغدغه بود؛ شعاری که مسئولیت دستگاههای اجرایی را از صرف حمایت لفظی از تولید، به سمت اصلاح ساختارها و حذف موانع عملی سوق میداد.
/
//" alt="فصل تجارت" width="100%" />
نظام بانکی؛ از بنگاهداری تا تأمین مالی تولید
یکی دیگر از موضوعاتی که در بیانات آیتالله خامنهای به دفعات مطرح شده، نقش نظام بانکی در رونق یا رکود تولید است. ایشان معتقد بودند بانکها باید به جای حرکت به سمت فعالیتهای سوداگرانه، بنگاهداری و سرمایهگذاری در حوزههای غیرمولد، منابع خود را در اختیار واحدهای تولیدی قرار دهند.
در مقاطع مختلف، از سختگیری بانکها در پرداخت تسهیلات، نرخهای بالای سود، طولانی بودن فرآیند دریافت وام و دشواری تأمین سرمایه در گردش به عنوان مشکلات جدی صنعت یاد شده است. به باور ایشان، تولیدکننده نباید بخش قابل توجهی از زمان و انرژی خود را صرف عبور از پیچوخمهای اداری برای دریافت منابع مالی کند به باور ایشان، تولیدکننده نباید بخش قابل توجهی از زمان و انرژی خود را صرف عبور از پیچوخمهای اداری برای دریافت منابع مالی کند.
این نگاه، صرفاً به پرداخت تسهیلات محدود نمیشد؛ بلکه بر اصلاح جهتگیری نظام بانکی نیز تأکید داشت تا سرمایههای کشور به جای ورود به بازارهای غیرمولد، در خدمت توسعه صنایع، افزایش ظرفیت تولید و ایجاد اشتغال قرار گیرد.
خامفروشی؛ دغدغهای فراتر از نفت
یکی از محورهای مهم و کمتر مورد توجه در بیانات آیتالله خامنهای، انتقاد از خامفروشی در بخشهای مختلف اقتصاد است. اگرچه این موضوع بیشتر درباره نفت و گاز مطرح شده، اما ایشان بارها آن را به بخش معدن نیز تعمیم داده و بر جلوگیری از صادرات مواد خام معدنی بدون ایجاد ارزش افزوده تأکید کردهاند.
از نگاه ایشان، کشوری که منابع طبیعی غنی در اختیار دارد، نباید به صادرکننده مواد اولیه تبدیل شود، بلکه باید با توسعه صنایع پاییندستی، فرآوری مواد معدنی، تکمیل زنجیره ارزش و تولید محصولات نهایی، سهم بیشتری از ارزش افزوده را در داخل کشور حفظ کند.
این رویکرد، در حوزههایی مانند فولاد، مس، آلومینیوم، پتروشیمی و صنایع معدنی نیز بارها مورد تأکید قرار گرفته و توسعه صنایع تکمیلی، یکی از راهبردهای اساسی برای افزایش درآمد ملی و ایجاد اشتغال پایدار معرفی شده است.
معدن؛ ظرفیتی که نباید مغفول بماند
در سالهای اخیر، آیتالله خامنهای در کنار صنعت، توجه ویژهای نیز به بخش معدن نشان دادهاند. ایشان معادن را از ثروتهای خدادادی کشور دانسته و تأکید کردهاند که ایران از ظرفیتهای کمنظیری در حوزه ذخایر معدنی برخوردار است؛ ظرفیتی که میتواند در صورت مدیریت صحیح، جایگاه مهمی در رشد اقتصادی ایفا کند.
با این حال، ایشان بارها بر این نکته تأکید کردهاند که استخراج صرف مواد معدنی کافی نیست و باید زنجیره اکتشاف، استخراج، فرآوری، تولید و صادرات محصولات نهایی به صورت یکپارچه توسعه یابد.
از این منظر، معدن نه به عنوان بخشی مستقل، بلکه حلقهای از زنجیره تولید صنعتی تلقی میشود که میتواند خوراک بسیاری از صنایع بزرگ کشور را تأمین کند.
ادامه این گزارش با مرور دیگر محورهای بیانات آیتالله خامنهای درباره الزامات رونق تولید و توسعه صنعتی کشور، در بخش دوم منتشر میشود.