فصل تجارت - دومین بخش از گزارش چهار دهه بیانات رهبر شهید، مهمترین مؤلفههای تحقق تولید از جمله توسعه فناوری، حمایت از صنایع کوچک، تقویت صادرات، ارتقای بهرهوری و اتکا به توان داخلی را واکاوی میکند.
به گزارش فصل تجارت، روز گذشته بخش نخست گزارش «مروری بر بیانات و دیدگاههای رهبر شهید درباره صنعت و تولید» را منتشر کرد؛ در بخش دوم این گزارش، مهمترین محورهای دیگر این دیدگاهها و توصیهها به فعالان و سیاستگذاران حوزه تولید بررسی میشود.
بر همین اساس، یکی از مهمترین تحولاتی که در سالهای اخیر در ادبیات اقتصادی آیتالله خامنهای پررنگتر شد، تأکید بر نقش فناوری و شرکتهای دانشبنیان در توسعه تولید بود.
نامگذاری سال 1401 با عنوان «تولید؛ دانشبنیان، اشتغالآفرین» نشاندهنده این تغییر رویکرد بود؛ تغییری که از افزایش صرف ظرفیت تولید، به سمت ارتقای کیفیت، بهرهوری و فناوری حرکت میکرد.
در این چارچوب، ایشان بارها تأکید کرده بودند که آینده صنعت ایران وابسته به نوآوری، تحقیق و توسعه، تجاریسازی دستاوردهای علمی و حضور شرکتهای فناور است. به اعتقاد ایشان، دانشگاهها باید به جای تولید صرف مقاله، به حل مسائل واقعی صنعت بپردازند و ارتباط میان مراکز علمی و واحدهای تولیدی تقویت شود.
به عنوان نمونه رهبر شهید در دیدار اعضای هیئت دولت در سال 1395، بر ضرورت توجه جدی به اقتصاد دانشبنیان تأکید کرده و گفته بودند: «ما باید مسئله اقتصاد دانشبنیان را جدی بگیریم؛ این شرکتهای دانشبنیان را واقعاً جدی بگیریم.»
این نگاه، به ویژه پس از رشد شرکتهای دانشبنیان در حوزههایی مانند تجهیزات پزشکی، نانوفناوری، زیستفناوری، صنایع دفاعی، فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت.
صنایع کوچک و متوسط؛ حلقه مغفول توسعه
اگرچه در افکار عمومی معمولاً صنایع بزرگ همچون فولاد، خودروسازی یا پتروشیمی بیشتر مورد توجه قرار میگیرند، اما در بیانات آیتالله خامنهای بارها بر اهمیت صنایع کوچک و متوسط نیز تأکید شده بود.
به باور ایشان، بخش عمده اشتغال کشور در همین واحدها شکل میگیرد و حمایت از آنها میتواند آثار گستردهای بر کاهش بیکاری، افزایش تولید و توسعه متوازن مناطق مختلف کشور داشته باشد.
از همین رو، ایشان بارها از مسئولان خواسته بودند که مشکلات واحدهای کوچک تولیدی، کارگاهها و بنگاههای متوسط را با جدیت بیشتری دنبال کنند؛ زیرا تعطیلی هر واحد تولیدی، صرفنظر از اندازه آن، به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت اقتصادی کشور است.
بخش خصوصی؛ موتور محرک اقتصاد
در منظومه فکری آیتالله خامنهای، دولت به تنهایی قادر به تحقق رشد اقتصادی نیست. ایشان همواره بر نقش مردم، سرمایهگذاران، کارآفرینان و بخش خصوصی در توسعه تولید تأکید میکردند.
البته این تأکید به معنای رهاسازی اقتصاد نبوده است؛ بلکه ایشان وظیفه دولت را سیاستگذاری، نظارت، ایجاد ثبات اقتصادی، تسهیل سرمایهگذاری و رفع موانع کسبوکار میدانستند ایشان وظیفه دولت را سیاستگذاری، نظارت، ایجاد ثبات اقتصادی، تسهیل سرمایهگذاری و رفع موانع کسبوکار میدانستند. از همین منظر، امنیت سرمایهگذاری، ثبات مقررات، جلوگیری از تغییرات ناگهانی قوانین، شفافیت اقتصادی و مبارزه با فساد، از جمله پیششرطهای رونق تولید معرفی شدهاند.
به اعتقاد ایشان، سرمایه زمانی وارد بخش مولد میشود که سرمایهگذار نسبت به آینده اقتصاد اطمینان داشته باشد و بتواند برای فعالیت خود برنامهریزی بلندمدت انجام دهد. این نگاه سبب شد که در سالهای اخیر، مشارکت مردم در اقتصاد و هدایت سرمایههای خرد به سمت تولید، به یکی از محورهای ثابت بیانات ایشان تبدیل شود.
واردات، قاچاق و حمایت هوشمندانه از تولید داخلی
یکی دیگر از محورهای ثابت در بیانات رهبر شهید، نسبت میان واردات و تولید داخلی بوده است. ایشان اگرچه هیچگاه واردات را به طور مطلق نفی نکردهاند، اما همواره میان واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه، ماشینآلات و فناوری مورد نیاز صنایع با واردات کالاهای مصرفی دارای مشابه داخلی تفاوت قائل شدهاند.
در دیدارهای مختلف با مسئولان اقتصادی، بارها تأکید شده است که واردات بیرویه کالاهایی که امکان تولید آنها در داخل کشور وجود دارد، نه تنها به تعطیلی کارخانهها و کاهش اشتغال منجر میشود، بلکه انگیزه سرمایهگذاری در بخش تولید را نیز تضعیف میکند. از همین رو، ایشان خواستار سیاستگذاری هوشمندانه در حوزه تجارت خارجی بودهاند؛ سیاستی که ضمن تأمین نیازهای تولیدکنندگان، از ظرفیت صنایع داخلی نیز صیانت کند.
در همین چارچوب، قاچاق کالا نیز از جمله آسیبهای جدی اقتصاد کشور معرفی شده است. آیتالله خامنهای در مقاطع مختلف، قاچاق را ضربهای مستقیم به تولید ملی دانسته و تأکید کردهاند که مقابله با آن تنها وظیفه دستگاههای نظارتی نیست، بلکه مستلزم هماهنگی میان بخشهای مختلف اجرایی، گمرکی، قضایی و امنیتی است. از نگاه ایشان، هر کالای قاچاقی که وارد بازار میشود، در واقع بخشی از فرصت اشتغال و تولید داخلی را از بین میبرد.
/
بهرهوری؛ حلقه تکمیلکننده رشد تولید
در کنار افزایش ظرفیت تولید، آیتالله خامنهای بارها بر ضرورت ارتقای بهرهوری نیز تأکید کرده بودند. در منظومه فکری ایشان، رشد تولید تنها به معنای افزایش تعداد کارخانهها یا میزان تولید کالا نیست، بلکه استفاده بهینه از سرمایه، نیروی انسانی، انرژی، فناوری و زمان نیز اهمیت دارد.
ایشان در سخنرانیهای مختلف، اتلاف منابع، پایین بودن بهرهوری، فرسودگی برخی خطوط تولید و ضعف در مدیریت را از جمله چالشهای اقتصاد ایران برشمرده و معتقد بودند که بخشی از ظرفیتهای کشور بدون نیاز به سرمایهگذاریهای سنگین و صرفاً با اصلاح مدیریت و افزایش بهرهوری قابل فعالسازی است.
بر همین اساس، استفاده از فناوریهای نوین، نوسازی تجهیزات صنعتی، اصلاح فرآیندهای تولید، کاهش هزینههای سربار و افزایش کیفیت محصولات، همواره از الزامات رقابتپذیری صنعت ایران در بازارهای داخلی و خارجی عنوان شده است.
نیروی انسانی؛ سرمایه اصلی تولید
در کنار تأکید بر فناوری و سرمایهگذاری، آیتالله خامنهای همواره نیروی انسانی را مهمترین سرمایه تولید میدانستند. در دیدارهای سالانه با کارگران، از آنان به عنوان ستونهای اصلی اقتصاد کشور یاد کرده و بر حفظ کرامت، امنیت شغلی، ارتقای مهارت و افزایش بهرهوری نیروی کار تأکید داشتهاند.
در این نگاه، کارگر تنها یک عامل تولید نیست، بلکه شریک پیشرفت اقتصادی کشور محسوب میشود در این نگاه، کارگر تنها یک عامل تولید نیست، بلکه شریک پیشرفت اقتصادی کشور محسوب میشود. به همین دلیل، بارها بر ضرورت آموزشهای مهارتی، ارتقای دانش فنی، توجه به ایمنی محیط کار و ایجاد انگیزه برای نیروهای متخصص تأکید شده است.
به عنوان نمونه در دیدار با هزاران نفر از کارگران در سال 1398 نیز، آیتالله خامنهای «رونق تولید» را یکی از ارکان اصلی اقتصاد مقاومتی دانستند و تأکید کردند: «کار یک ارزش والا است و این موضوع باید به یک فهم عمومی در جامعه تبدیل شود.»
ایشان همچنین نقش مدیران صنعتی را در ایجاد محیطی پویا و امیدبخش برای کارگران و مهندسان بسیار مهم ارزیابی کرده و موفقیت واحدهای تولیدی را حاصل همکاری میان مدیریت کارآمد، نیروی انسانی متخصص و سیاستگذاری صحیح دانستهاند.
صادرات؛ تکمیلکننده زنجیره تولید
در بیانات آیتالله خامنهای، توسعه صادرات غیرنفتی نیز همواره در کنار رونق تولید قرار داشته است. ایشان بارها تأکید کرده بودند که تولید زمانی به رشد پایدار منجر میشود که بتواند در بازارهای منطقهای و جهانی نیز رقابت کند.
بر همین اساس، ارتقای کیفیت کالاهای ایرانی، کاهش هزینههای تولید، افزایش استانداردها، برندسازی، بازاریابی بینالمللی و توسعه دیپلماسی اقتصادی از جمله پیشنیازهای افزایش صادرات عنوان شده است. از نگاه ایشان، حضور مؤثر در بازارهای جهانی علاوه بر ارزآوری، زمینه ارتقای فناوری، افزایش کیفیت و رقابتپذیری صنایع داخلی را نیز فراهم میکند.
در همین چارچوب، رهبر شهید بارها از فعالان اقتصادی خواسته بودند که نگاه خود را به بازار داخلی محدود نکنند و از ظرفیت کشورهای همسایه، منطقه و سایر بازارهای هدف برای توسعه صادرات استفاده کنند.
/
//" alt="فصل تجارت" width="100%" />
خودکفایی؛ به معنای اتکا به توان داخلی
یکی از مفاهیمی که گاه درباره آن برداشتهای متفاوتی مطرح شده، موضوع خودکفایی است. مرور بیانات آیتالله خامنهای نشان میدهد که مقصود ایشان از خودکفایی، قطع ارتباط با اقتصاد جهانی یا بینیازی مطلق از تعاملات خارجی نبوده است.
آنچه در سخنان ایشان به طور مستمر مورد تأکید قرار گرفته، «اتکا به توان داخلی» و کاهش وابستگی در حوزههای راهبردی است؛ به این معنا که کشور در تأمین نیازهای اساسی، صنایع مادر، فناوریهای کلیدی و کالاهای راهبردی، توانمندی لازم را در داخل ایجاد کند و در عین حال، از فرصتهای تجارت و همکاریهای اقتصادی بینالمللی نیز بهره ببرد.
یک منظومه فکری منسجم درباره تولید
آنچه از مجموعه بیانات رهبر شهید درباره صنعت و تولید در چهار دهه گذشته برمیآید، ترسیم یک نقشه راه منسجم برای توسعه اقتصادی کشور است؛ نقشه راهی که در آن، تولید نه صرفاً یک فعالیت اقتصادی، بلکه محور پیشرفت، استقلال اقتصادی، اقتدار ملی و افزایش تابآوری کشور در برابر فشارهای خارجی به شمار میرود.
در این چارچوب، توسعه تولید تنها با افزایش ظرفیت کارخانهها محقق نمیشود، بلکه مستلزم مجموعهای از اصلاحات ساختاری است توسعه تولید تنها با افزایش ظرفیت کارخانهها محقق نمیشود، بلکه مستلزم مجموعهای از اصلاحات ساختاری است ؛ از ثبات در سیاستگذاری، اصلاح نظام بانکی و تأمین مالی تولید گرفته تا بهبود فضای کسبوکار، حذف مقررات زائد، مبارزه با فساد، هدایت سرمایهها به سمت فعالیتهای مولد، تقویت بخش خصوصی، افزایش بهرهوری، توسعه صادرات غیرنفتی و جلوگیری از خامفروشی.
اقتصاد مقاومتی نیز در همین منظومه فکری، راهبردی بلندمدت برای فعالسازی ظرفیتهای داخلی، کاهش وابستگی به نفت و مقاومسازی اقتصاد در برابر تکانههای بیرونی است؛ رویکردی که در سالهای بعد با تأکید بر توسعه فناوری، نوآوری و نقش شرکتهای دانشبنیان، ابعاد تازهای پیدا کرد و مسیر حرکت از تولید کمّی به تولید دانشمحور و ارزشآفرین را پررنگتر ساخت.
در حقیقت نامگذاری سالهای مختلف با محوریت تولید، ابلاغ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی و تأکید مستمر بر حمایت از تولیدکنندگان، صنعتگران، کارآفرینان و سرمایهگذاران نشان میدهد که این موضوع در اندیشه آیتالله خامنهای یک سیاست مقطعی یا متناسب با شرایط روز نبوده، بلکه راهبردی مستمر و بلندمدت برای اداره اقتصاد کشور محسوب میشد.
برآیند این دیدگاهها آن است که هر اندازه موانع پیشروی تولید کاهش یابد، فناوری و نوآوری سهم بیشتری در صنعت پیدا کند، سرمایهها به سمت فعالیتهای مولد هدایت شود و زمینه حضور مؤثرتر بخش خصوصی فراهم آید، امکان دستیابی به رشد پایدار، اشتغالآفرینی، توسعه صادرات و افزایش تابآوری اقتصاد ایران نیز بیش از پیش فراهم خواهد شد.