شوک اقلیمی به جهان

فصل تجارت - پاتریک اسمیت* آیا فاجعه اقلیمی ناشی از شدیدترین ال‌نینو در یک قرن گذشته دولت‌های غربی را از بی‌تفاوتی نسبت به شوک‌های اقلیمی بیرون می‌آورد؟ هواشناسان اتفاق‌نظر دارند شدیدترین پیامدهای ال‌نینو، خشکسالی‌های ویرانگر و بارش‌های سیل‌آساست که به‌تناوب در کمربند اقتصادی مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری رخ می‌دهند. این مناطق از پیش دچار تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان شده‌اند. مناطق گرمسیری موتور محرک آب‌وهوای جهان هستند و جابه‌جایی انرژی گرمایی، الگوهای بارش و جو را در سراسر جهان تغییر می‌دهد. افزایش دمای زمین، که اکنون 1.4درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین دما در دوران پیشاصنعتی است، پس از تابستان طولانی و داغ اروپا، همراه با سوختن جنگل‌ها و کاهش سطح آب‌ها، در کانون نگرانی‌های اقلیمی قرار گرفته است.

سهم انسان در تشدید فاجعه
بسته شدن تنگه هرمز و محدود شدن عرضه سوخت و کود، قیمت مواد غذایی را در بخش بزرگی از آسیا و آفریقا افزایش داده است. کشاورزان در شاخ آفریقا و منطقه ساحل نیز ناچار بوده‌اند با مجموعه‌ای از شورش‌ها و درگیری‌ها مقابله کنند؛ درگیری‌هایی که اغلب از سوی بازیگران خارجی دامن زده می‌شوند. ویرانگرترین آنها جنگ داخلی سودان است که در آن، دو جناح رقیب از حمایت نظامی دو کشور ثروتمند منطقه، یعنی امارات متحده عربی و عربستان سعودی، برخوردارند. برخی بانک‌ها و شرکت‌ها غافلگیر خواهند شد. شرکت‌های بیمه برای طراحی بیمه‌نامه‌هایی که بتواند در برابر شوک‌های بلندمدت ناشی از شرایط جوی از دارایی‌ها محافظت کند، با دشواری روبه‌رو هستند. هیچ‌یک از این دو کشور اقدام قابل‌توجهی برای متوقف کردن نابودی مزارع سودان که زمانی انبار غله منطقه بود، انجام نداده‌اند؛ چه رسد به اینکه برای بیش از 20‌میلیون انسان دچار سوءتغذیه غذا فراهم کنند. با این حال، ارسال سلاح برای هر دو طرف به‌راحتی ادامه دارد و تامین‌کنندگان تسلیحات حتی زحمت چندانی برای پنهان کردن ردپای خود به خرج نمی‌دهند.
در نتیجه، جنگ سودان همچنان ادامه دارد و تلاش‌های کم‌رمق آمریکا، کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس، سازمان ملل متحد و اتحادیه آفریقا برای دستیابی به آتش‌بس، تنها وقفه‌هایی کوتاه در آن ایجاد کرده است. این جنگ اکنون بدترین فاجعه انسانی جهان به شمار می‌رود. در خارج از شاخ آفریقا، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد اعلام کرده است که بیش از 16‌میلیون نفر در آمریکای لاتین و حوزه کارائیب در نتیجه پیامدهای ال‌نینو با افزایش ناامنی غذایی مواجه خواهند شد. اگر بارندگی‌ها امسال نیز کاهش یابد، بیش از 18‌میلیون نفر در شرق و جنوب آفریقا نیز با همین وضعیت روبه‌رو خواهند شد. این سازمان هشدار داده است که 6‌میلیون نفر دیگر در غرب و مرکز آفریقا و 8.2میلیون نفر در آسیا و اقیانوسیه نیز در معرض خطر قرار دارند.
خسارت بلندمدت اقتصادی
جدا از فاجعه انسانی و با نگرانی از رکود فعالیت‌های اقتصادی، معامله‌گران کالا و شرکت‌های کشتیرانی درباره محدودتر شدن زنجیره‌های تامین هشدار می‌دهند. در همین ماه، بانک‌های سیتی، مورگان استنلی و بانک آمریکا یادداشت‌هایی درباره پیامدهای فاجعه‌بار ال‌نینو برای اقتصاد جهانی منتشر کرده‌اند. با استناد به بررسی‌های تاریخی جاستین منکین و کریس کالاهان، دو دانشمند اقلیم، پیش‌بینی می‌شود برخی بانک‌ها و شرکت‌ها غافلگیر شوند. در حال حاضر شرکت‌های بیمه برای طراحی بیمه‌نامه‌هایی که در برابر شوک‌های بلندمدت آب‌وهوایی از دارایی‌ها محافظت کنند، با دشواری روبه‌رو هستند. با این حال، به گفته یکی از کارشناسان تامین مالی اقلیمی، بیشتر شرکت‌ها همچنان تصمیم‌های سرمایه‌گذاری خود را چنان اتخاذ می‌کنند که گویی گرمایش جهانی در حال وقوع نیست. برخی نیز تلاش می‌کنند از پیامدهایی که هنوز به‌طور موثر تحت پوشش بیمه قرار نگرفته‌اند، سود به‌دست آورند. صندوق‌های پوشش ریسک روی درآمدهایی سرمایه‌گذاری می‌کنند که ممکن است از پیامدهای غیرمنتظره ال‌نینوی امسال حاصل شود. روزنامه فایننشال‌تایمز چاپ لندن گزارش داده است که شرکت «مورتون کپیتال پارتنرز» در حال جمع‌آوری سرمایه برای صندوقی است که از آشفتگی ناشی از حرکت ال‌نینو از اقیانوس آرام به سوی جنوب آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین سود خواهد برد. این صندوق پوشش ریسک «می‌خواهد از چیزی بهره ببرد که از نظر آن، ناتوانی سایر سرمایه‌گذاران در درک پیامدهای ال‌نینو برای بازار است؛ رویدادی که در هفته‌های اخیر آغاز شده و انتظار می‌رود شرایط جوی شدید را در چند قاره رقم بزند.»
جهش قیمت مواد غذایی
ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. با ارزیابی معامله‌گران از خسارتی که ال‌نینو به کشاورزان آفریقا و آسیا وارد خواهد کرد، معاملات آتی قهوه و کاکائو به‌شدت افزایش یافته است. ترکیب خشکسالی و سیلاب ناشی از ال‌نینو می‌تواند محصولات کشاورزی و درآمد کشاورزان را نابود کند. قیمت کاکائو از ماه ژوئن تاکنون 37درصد افزایش یافته و قیمت قهوه نیز 26درصد بالا رفته است. تنها بخش کوچکی از این افزایش قیمت، در صورت انتقال، نصیب کشاورزان خواهد شد. 
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد هشدار داده است که محصول گندم استرالیا و همچنین تولید برنج و شکر در هند، از خشکسالی ناشی از ال‌نینو آسیب خواهند دید. میزان بارندگی در فصل باران‌های موسمی هند نیز امسال تاکنون 10درصد کمتر از میانگین بوده است. این پیش‌بینی‌ها بانک توسعه آفریقا را بر آن داشته است که برآورد کند کشورهای اصلی تولیدکننده محصولات کشاورزی در شرق و جنوب آفریقا با کاهش تولیدی بین 15 تا 45‌میلیارد دلار مواجه خواهند شد. این وضعیت می‌تواند از چند مسیر مختلف به اقتصادها آسیب بزند. برداشت ضعیف در فصل کشت 2027-2026 ممکن است دولت‌های واردکننده مواد غذایی و بدهکار به دلار را ناچار کند برای خرید اضطراری غلات و کود، از ذخایر محدود ارز خارجی خود استفاده کنند. این وضعیت می‌تواند به کسری بودجه، ناتوانی در بازپرداخت بدهی‌ها و سرایت بحران مالی منجر شود. منکین می‌گوید: «مساله این نیست که یک عامل واحد زنجیره تامین شما را مختل کند. ممکن است حدود دوازده عامل مختلف، هم‌زمان در کشورهای مختلف رخ دهند.»
سال سخت
با این حال، نظام بشردوستانه‌ای که در جریان ال‌نینوی 2016-2015 به ده‌ها‌میلیون نفر کمک کرد، دیگر وجود ندارد. خطرات ناشی از ال‌نینوی پیش رو ایجاب می‌کند که نظام بین‌المللی صادقانه وضعیت خود را ارزیابی کند؛ فرآیندی که باید از مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ماه آینده، گروه20 و اتحادیه آفریقا آغاز شود. شورای روابط خارجی مستقر در نیویورک، سال2025 را «بدترین سال بشردوستانه ثبت‌شده» ارزیابی کرده است: 25‌میلیون نفر کمتر از گذشته کمک دریافت کردند و دو مورد جداگانه اعلام قحطی نیز به ثبت رسید. بر اساس ارزیابی این شورا، اقدامات بخش خصوصی نتوانسته‌اند این خلأ را پر کنند. سال گذشته، ثروتمندترین شرکت‌های جهان تنها پنج کمک قابل‌گزارش به صندوق مرکزی واکنش اضطراری سازمان ملل متحد ارائه کردند که بزرگ‌ترین آنها فقط 2‌میلیون دلار بود. این بار مسوولیت بر دوش دولت‌ها، سازمان‌های مدنی و جوامع محلی خواهد بود. حواله‌های مالی مهاجران و شبکه‌های کمک متقابل اکنون کارهایی را انجام می‌دهند که قرار بود نظام چندجانبه برای انجام آنها طراحی شده باشد. این وضعیت یک شکست دوگانه است: هم در مهار عوامل ایجادکننده شوک‌های اقلیمی و هم در کاهش پیامدهای آنها. مذاکرات مقدماتی پیش از برگزاری اجلاس اقلیمی سازمان ملل متحد در آنتالیا، ترکیه، در ماه نوامبر، بر سر اختلاف‌نظر درباره تامین مالی اقلیمی برای اقتصادهای در حال توسعه به بن‌بست خورده است. دولت‌های اروپایی که اقتصادهایشان در تابستان طولانی و داغ امسال‌ میلیاردها دلار خسارت دیده‌اند، همچنان از سیاست‌های مربوط به گذار به انرژی سبز عقب‌نشینی می‌کنند.
* سردبیر ارشد The Africa Report