فصل تجارت - رشد مصرف تجهیزات دیجیتال، کوهی از پسماندهای نو میسازد؛ نروژ، بریتانیا و سوئیس صدرنشیناند و ایران با سرانه 9.3 کیلوگرم، بالاتر از میانگین جهانی قرار دارد؛ زنگ خطری مهم.
گسترش شتابان فناوری، دیجیتالیشدن زندگی روزمره و افزایش استفاده از تجهیزات الکترونیکی، در کنار همه مزایای خود، پیامدی کمتر دیدهشده دارد: انباشت روزافزون زبالههای الکترونیکی. تازهترین دادههای اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU) در «Global E-waste Monitor 2024» نشان میدهد جهان در سال 2022 با تولید 62 میلیارد کیلوگرم پسماند الکترونیکی، رکورد تازهای را ثبت کرده و متوسط تولید به 7.8 کیلوگرم برای هر نفر در سال رسیده است.
در میان کشورهایی که در این مقایسه قرار گرفتهاند، نروژ با سرانه 26.8 کیلوگرم در صدر قرار دارد؛ یعنی هر شهروند این کشور بهطور متوسط بیش از سه برابر میانگین جهانی پسماند الکترونیکی تولید میکند. پس از نروژ، بریتانیا با 24.4 کیلوگرم، سوئیس با 23.4 کیلوگرم و فرانسه با 22.4 کیلوگرم قرار دارند.
آمریکا با سرانه 21.3 کیلوگرم در جایگاه بعدی قرار دارد و پس از آن آلمان با 21.2 کیلوگرم و ژاپن با 21.2 کیلوگرم دیده میشوند. سوئد نیز با 21 کیلوگرم در میان تولیدکنندگان بالای فهرست قرار گرفته است. این ارقام نشان میدهد تولید بالای زباله الکترونیکی تنها به یک منطقه محدود نیست و در بسیاری از اقتصادهای توسعهیافته، همزمان با دسترسی گستردهتر به تجهیزات دیجیتال، حجم پسماند نیز افزایش یافته است.
در ادامه این فهرست، امارات متحده عربی با 18.9 کیلوگرم و کره جنوبی با 17.9 کیلوگرم قرار دارند. فاصله این دو کشور با میانگین جهانی همچنان قابل توجه است؛ بهگونهای که سرانه امارات بیش از دو برابر و سرانه کره جنوبی نیز بیش از دو برابر میانگین 7.8 کیلوگرمی جهان است. برزیل با 11.4 کیلوگرم در رتبه بعدی قرار دارد و پس از آن ایران با 9.3 کیلوگرم دیده میشود.
رقم ایران از منظر مقایسه جهانی اهمیت ویژهای دارد. سرانه 9.3 کیلوگرمی کشور، حدود 1.5 کیلوگرم بیشتر از میانگین جهانی است؛ بنابراین ایران در گروه کشورهایی قرار میگیرد که میزان تولید پسماند الکترونیکی آنها از متوسط جهان بالاتر است. این مسئله میتواند توجه بیشتری را به چرخه عمر تلفن همراه، رایانه، تلویزیون، لوازم خانگی، تجهیزات ارتباطی و سایر وسایل الکترونیکی معطوف کند.
پس از ایران، چین با 8.5 کیلوگرم قرار دارد؛ رقمی که هنوز بالاتر از بسیاری از کشورهای کممصرف است، اما از میانگین جهانی 7.8 کیلوگرم تنها اندکی بیشتر است. در مقابل، مصر با 6.3 کیلوگرم پایینتر از میانگین جهانی قرار گرفته است. فاصله قابل توجهتر در هند دیده میشود که سرانه تولید زباله الکترونیکی آن 2.9 کیلوگرم است؛ یعنی کمتر از نیمی از میانگین جهانی. افغانستان نیز با تنها 0.8 کیلوگرم برای هر نفر در سال در پایینترین سطح این فهرست قرار دارد.
این تفاوتها البته صرفاً به معنای «خوب» یا «بد» بودن یک کشور نیست. میزان تولید پسماند الکترونیکی با سطح درآمد، میزان دسترسی به فناوری، نرخ مصرف و تعویض تجهیزات، اندازه بازار کالاهای الکترونیکی و الگوی مصرف ارتباط دارد. در واقع، سرانه بالاتر میتواند نشانه مصرف گستردهتر فناوری باشد، اما همزمان فشار بیشتری بر نظام جمعآوری، تفکیک، بازیافت و دفع ایمن پسماند ایجاد میکند.
اهمیت موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم از 62 میلیارد کیلوگرم زباله الکترونیکی تولیدشده در جهان در سال 2022، تنها 13.8 میلیارد کیلوگرم بهصورت رسمی جمعآوری و بازیافت شده است؛ یعنی نرخ ثبتشده جمعآوری و بازیافت رسمی 22.3 درصد بوده است. به بیان دیگر، بخش بزرگی از این جریان عظیم پسماند همچنان خارج از چرخه رسمی مدیریت میشود.
روند تاریخی نیز هشداردهنده است. حجم زباله الکترونیکی جهان از 34 میلیارد کیلوگرم در سال 2010 به 62 میلیارد کیلوگرم در سال 2022 رسیده، در حالی که جمعآوری و بازیافت رسمی از 8 میلیارد به 13.8 میلیارد کیلوگرم افزایش یافته است. ITU تأکید میکند رشد تولید پسماند بسیار سریعتر از رشد جمعآوری و بازیافت بوده است.
چشمانداز آینده نیز فشار را بیشتر نشان میدهد. بر اساس برآورد ITU، اگر روندهای موجود تغییر اساسی نکند، حجم زباله الکترونیکی جهان تا سال 2030 به 82 میلیارد کیلوگرم خواهد رسید. حتی نرخ رسمی جمعآوری و بازیافت در سناریوی تداوم وضع موجود میتواند به 20 درصد کاهش یابد.
بنابراین مسئله زباله الکترونیکی فقط موضوعی زیستمحیطی نیست؛ یک چالش اقتصادی، بهداشتی و حتی مرتبط با اقتصاد چرخشی است. درون بسیاری از تجهیزات فرسوده، مواد و منابع ارزشمندی وجود دارد و مدیریت صحیح آنها میتواند هم از آلودگی جلوگیری کند و هم بخشی از مواد اولیه را دوباره به چرخه تولید بازگرداند. برای ایران نیز سرانه 9.3 کیلوگرمی، ضرورت تقویت فرهنگ تعمیر و استفاده مجدد، توسعه شبکه جمعآوری و بازیافت و حرکت به سوی مدیریت نظاممند پسماندهای الکترونیکی را برجسته میکند.