فصل تجارت - صنعت پتروشیمی ایران در سال سخت 1404، همزمان با شرایط ویژه کشور ناشی از حملههای دشمن، به ظرفیت نصبشده 101 میلیون و 400 هزار تنی دست یافت و مسیر توسعه خود را ادامه داد.
، سال 1404 برای صنعت پتروشیمی سالی متفاوت بود؛ سالی که در کنار ادامه اجرای طرحهای توسعهای، شرایط ناشی از درگیری جنگ 12 روزه و پس از آن آغاز جنگ 40 روزه، فعالیت اقتصادی و صنعتی کشور را تحتتأثیر قرار داد. بااینحال، روند توسعه صنعت ادامه یافت و ظرفیت نصبشده پتروشیمی در پایان سال از مرز 100 میلیون تن عبور کرد. مرزی که سالها در برنامههای توسعه و نقشه راه صنعت بهعنوان یکی از نشانههای توسعه ظرفیت تولید مطرح بود.
ظرفیت نصبشده صنعت در پایان سال به 101 میلیون و 400 هزار تن رسید. در همین مدت، هشت طرح پتروشیمی با مجموع ظرفیت 4 میلیون و 820 هزار تن در سال به بهرهبرداری رسید و حجم تولید صنعت نیز 75 میلیون و 300 هزار تن ثبت شد.
عبور پتروشیمی ایران از مرز 100 میلیون تن ظرفیت نصبشده، از نقاط مهم در مسیر توسعه این صنعت است؛ مسیری که طی سالهای گذشته با محدودیتهای مختلف، از تحریم و دشواری دسترسی به بخشی از تجهیزات و فناوری گرفته تا محدودیتهای مالی و سرمایهگذاری همراه بوده است.
تولید در سالی که شرایط عادی نبود
آنچه عملکرد سال 1404 را قابل توجهتر میکند، شرایط عملیاتی است که این ارقام در آن ثبت شدهاند.
ماهیت فرایندی پتروشیمی، استمرار فعالیت را به مجموعهای از عوامل بههمپیوسته وابسته میکند؛ از تأمین خوراک، انرژی و یوتیلیتی گرفته تا تجهیزات، تعمیرات، حملونقل و خدمات فنی. اختلال در هریک از این بخشها میتواند بر عملکرد مجتمعها اثر بگذارد.
وقوع درگیریهای نظامی در طول سال نیز شرایط فعالیت این زنجیره را دشوارتر کرد و مدیریت واحدهای تولیدی و زیرساختهای مرتبط را با ملاحظات بیشتری همراه ساخت. در چنین شرایطی، حفظ جریان تولید اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فاصله میان ظرفیت نصبشده و تولید واقعی نیز موضوعی است که باید جداگانه مورد توجه قرار گیرد. بخشی از این فاصله در شرایط عادی ناشی از تعمیرات اساسی، محدودیت خوراک و انرژی، توقفهای عملیاتی و وضعیت بازار است و در سال 1404، شرایط ویژه ناشی از درگیریها نیز بر این عوامل افزوده شد.
بنابراین، حجم تولید سال گذشته را باید در کنار شرایط عملیاتی آن ارزیابی کرد؛ شرایطی که استمرار فعالیت مجتمعها را با ریسکهای بیشتری همراه کرده بود.
توسعهای که متوقف نشد
در کنار فعالیت واحدهای موجود، اجرای طرحهای توسعهای نیز ادامه پیدا کرد. بهرهبرداری از هشت طرح با مجموع ظرفیت 4 میلیون و 820 هزار تن در سال، بخشی از برنامه توسعهای صنعت را وارد مرحله عملیاتی کرد.
اما افتتاح یک طرح، پایان مسیر سرمایهگذاری نیست. واحد تازهراهاندازیشده باید به تولید پایدار برسد، ظرفیت اقتصادی خود را تثبیت کند و برای محصول آن بازار مناسبی شکل بگیرد. در طرحهایی که در زنجیره پاییندستی قرار میگیرند نیز میزان پیوند با صنایع بعدی، در ارزیابی اثر اقتصادی آنها اهمیت دارد.
به همین دلیل، آثار کامل طرحهای بهبهرهبرداریرسیده در سال 1404 در سالهای آینده و با افزایش تولید، تثبیت فعالیت و مشخصشدن جایگاه محصولات آنها در بازار بیشتر نمایان میشود.
تحریم و شکلگیری یک ظرفیت داخلی
توسعه پتروشیمی ایران در سالهای گذشته در شرایطی انجام شده که تحریمها دسترسی به منابع مالی، فناوری، تجهیزات و برخی خدمات بینالمللی را محدود کرده است. این محدودیتها در کنار ایجاد دشواری برای اجرای پروژهها و تأمین نیازهای عملیاتی، صنعت را بهسمت استفاده گستردهتر از ظرفیتهای داخلی سوق داده است.
تولید تجهیزات و قطعات، خدمات مهندسی، تعمیرات و نگهداری، ساخت داخل بخشی از نیازهای مجتمعها و توسعه دانش فنی و کاتالیستها، از حوزههایی هستند که در این سالها ظرفیت داخلی بیشتری در آنها شکل گرفته است.
این روند به معنای بینیازی کامل از فناوری و تجهیزات خارجی نیست؛ اما افزایش توان تأمین داخلی در بخشهای راهبردی، امکان ادامه فعالیت را در شرایط محدودیت خارجی بیشتر کرده و وابستگی صنعت به برخی منابع بیرونی را کاهش داده است.
عبور از 100 میلیون تن؛ مرحله بعد چیست؟
رسیدن ظرفیت نصبشده به 101 میلیون 400 هزار تن، نقطهای مهم در توسعه کمی صنعت است؛ اما با بزرگترشدن این صنعت، مسئله استفاده کارآمدتر از آن نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رفع گلوگاههای عملیاتی، کاهش زمان توقف واحدها، بهبود تعمیرات و نگهداری و استفاده از فناوریهای جدید، از اقدامهایی است که میتواند عملکرد مجتمعهای موجود را بهبود دهد. تأمین پایدار خوراک و انرژی نیز در این میان نقش اساسی دارد.
این مسیر از نظر اقتصادی قابل توجه است، زیرا در برخی موارد افزایش عملکرد واحدهای موجود میتواند نسبت به احداث یک مجتمع جدید، به سرمایه و زمان کمتری نیاز داشته باشد. درنتیجه، بخشی از ظرفیت رشد آینده پتروشیمی میتواند از درون واحدهای موجود و با افزایش بهرهوری آنها شکل بگیرد.
از افزایش ظرفیت به ارزشآفرینی
گام بعدی توسعه پتروشیمی فقط به مقدار تولید محدود نمیشود. با افزایش مقیاس صنعت، نوع محصول و جایگاه آن در زنجیره ارزش اهمیت بیشتری پیدا میکند.
حرکت از محصولات پایه بهسمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر، توسعه زنجیره پروپیلن و پلیمرهای مهندسی و تقویت صنایع پاییندستی از مسیرهایی است که میتواند سهم بیشتری از ارزش اقتصادی محصولات پتروشیمی را در داخل کشور ایجاد کند.
در این نگاه، استفاده مؤثرتر از خوراک اهمیت پیدا میکند؛ بهگونهای که بهجای تمرکز صرف بر فروش محصولات پایه، امکان تبدیل آنها به محصولات متنوعتر و با ارزش افزوده بالاتر فراهم شود.
این تغییر رویکرد میتواند کیفیت رشد صنعت را در سالهای آینده تعیین کند؛ رشدی که در آن در کنار حجم تولید، به نوع محصول، بازار هدف و مقدار ارزشی که در زنجیره داخلی ایجاد میشود، توجه شده است.
1404؛ سالی متفاوت در مسیر توسعه پتروشیمی
کارنامه صنعت پتروشیمی در سال 1404 را میتوان با سه رقم اصلی خلاصه کرد: 101 میلیون و 400 هزار تن ظرفیت نصبشده، 4 میلیون و 820 هزار تن ظرفیت جدید ناشی از بهرهبرداری از هشت طرح و 75 میلیون و 300 هزار تن تولید.
این ارقام در سالی ثبت شدند که صنعت افزونبر محدودیتهای ناشی از تحریم، با شرایط ویژه ناشی از درگیریهای نظامی نیز روبهرو بود. درعینحال، اجرای طرحهای توسعهای ادامه یافت و بخشی از سرمایهگذاریهای انجامشده به بهرهبرداری رسید.
اکنون با عبور ظرفیت صنعت از مرز 100 میلیون تن، مسیر پیشرو فقط به اضافهشدن واحدهای جدید محدود نمیشود. افزایش بهرهوری، پایداری فعالیت، استفاده بهتر از ظرفیتهای موجود و حرکت بهسمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر، بخش مهمی از دستور کار سالهای آینده است.
به این ترتیب، سال 1404 را میتوان یکی از مقاطع مهم توسعه پتروشیمی دانست؛ سالی که صنعت در شرایطی دشوار به مسیر توسعه ادامه داد و اکنون باید از ظرفیت ایجادشده، تولید پایدارتر و ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد کند.