فصل تجارت - طرح «تورم صفر» شهرداری تهران با هدف تثبیت قیمت 12 قلم کالای اساسی و حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد تا فروردین 1406 اجرا می‌شود.
به گزارش فصل تجارت به نقل از شهر امید شریفی، مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران اظهارداشت: طرح «تورم صفر» شهرداری تهران با هدف تثبیت قیمت 12 قلم کالای اساسی، شامل برنج، گوشت منجمد، ماکارونی، روغن، شکر، خرما، سویا، عدس، لوبیا چیتی، نخود، لپه و لوبیا قرمز که از هفتم مهرماه آغاز شده تا فروردین 1406 در فروشگاه‌های شهروند و میادین میوه و تره‌بار پایتخت اجرایی می‌شود.
وی افزود: این سیاست حمایتی با تمرکز بر حفظ ثبات قیمت در اقلام ضروری، تلاشی برای ایجاد یک «سپر تورمی» جهت حفظ توان خرید خانوارهای تهرانی و کمک به معیشت اقشار مستضعف در برابر نوسانات بازار است.
توزیع رفاهی و وزن اقلام در بودجه خانوار
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران ادامه داد: بر اساس داده‌های هزینه و درآمد خانوار، گروه «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» سهم قابل‌توجهی از بودجه ماهانه خانوارها را به خود اختصاص داده است؛ به‌طوری‌که ضریب اِنگل (سهم خوراک از کل هزینه) در دهک‌های اول تا سوم درآمدی بین 40 تا 45 درصد است. در این میان، 12 کالای مشمول طرح، هسته اصلی تأمین انرژی پایدار و پروتئین مورد نیاز خانوار را تشکیل می‌دهند.
شریفی بیان داشت: تحلیل‌ها نشان می‌دهد که برای دهک‌های کم‌درآمد، این 12 قلم کالا به‌همراه نان، حدود 58 تا 62 درصد از کل هزینه‌های خوراکی و 25 تا 27 درصد از کل هزینه‌های زیستی آن‌ها را پوشش می‌دهند. در مقابل، برای دهک‌های پردرآمد به دلیل تنوع بیشتر سبد مصرفی، این اقلام سهم بسیار ناچیزی از کل بودجه را تشکیل می‌دهند. بنابراین، تثبیت قیمت این کالاها یک اقدام هدفمند با ماهیت حمایتی به نفع طبقات فرودست است که می‌تواند فشار مستقیم تورم بر سبد اصلی معیشت این خانوارها را به‌طور موثری تعدیل کند.
آثار مستقیم بر قدرت خرید و صرفه‌جویی مالی
وی افزود: تثبیت قیمت این اقلام در دوره شش‌ماهه، به‌عنوان یک ضربه‌گیر در برابر تورمِ معمولِ بخش خوراکی عمل می‌کند. محاسبات نشان می‌دهد که در صورت تداوم روند تورمی، هزینه خرید این اقلام برای خانوارها رشد قابل‌توجهی را تجربه می‌کرد. اجرای طرح «تورم صفر» مانع از خروج حدود 5 تا 8 درصد از توان مالی ماهانه خانوارهای کم‌درآمد تحت اثر تورم مواد غذایی می‌شود.
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران ادامه داد: در مقیاس کلان، این صرفه‌جویی اسمی معادل 12 تا 15 درصد از کل بودجه مورد نیاز برای تأمین سبد معیشت پایه دهک‌های پایین درآمدی است و می‌تواند نرخ سهم خوراک در دهک اول را از محدوده 43 تا 45 درصد به دامنه 37 تا 39 درصد تعدیل کند. این آزادسازی منابع مالی در بودجه خانوار، نقشی تعیین‌کننده در حفظ توانایی پرداخت هزینه‌های غیرقابل اجتناب دیگر نظیر مسکن و درمان ایفا می‌کند.
تأثیر بر شاخص‌های تورمی و هزینه زندگی
شریفی با اشاره به اینکه تثبیت قیمت 12 قلم کالای اساسی در شبکه عرضه گسترده‌ای نظیر میادین تره‌بار و فروشگاه‌های شهروند، اثر مستقیمی بر شاخص قیمت مصرف‌کننده در کلان‌شهر تهران دارد، گفت: اگرچه این طرح به صورت مستقیم وزن محدودی در شاخص تورم کل کشور دارد، اما در سطح شهر تهران به‌عنوان مهارکننده‌ای برای شتاب تورم ماهانه عمل کرده و می‌تواند تا 3.5 واحد درصد از تورم تجمعی شش‌ماهه سبد غذایی تهرانی‌ها بکاهد. این اقدام با کاهش بار روانی و اقتصادی گرانی مواد غذایی، از گسترش فشار بر سایر اقلام هزینه‌ای خانوار (از جمله اجاره‌بها، آموزش و سلامت) جلوگیری می‌کند.
الزامات دستیابی به موفقیت حداکثری
وی اعلام کرد کارآمدی این طرح حمایتی در گرو سه محور اصلی شامل تسهیل دسترسی، تداوم کیفیت و پایداری شبکه توزیع است که تسهیل دسترسی یعنی ثبات موجودی کالاها برای جلوگیری از تشکیل صف و اتلاف وقت شهروندان، تداوم کیفیت یعنی حفظ استانداردهای کیفی اقلام عرضه شده تا رضایت مصرف‌کننده در طول دوره شش‌ماهه تأمین شود و پایداری شبکه توزیع یعنی اجرای هماهنگ طرح در تمامی نقاط عرضه به گونه‌ای که تعادل بازار در کل مناطق شهر حفظ شده و دسترسی عادلانه به کالاها برای تمامی طبقات هدف امکان‌پذیر باشد.
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران ادامه داد: در نهایت، طرح «تورم صفر» با تمرکز بر اقلام ضروری، در سطح خرد اقتصادی، سپری کارآمد برای حمایت از معیشت خانوارها و افزایش قدرت خرید اقشار کم‌درآمد در برابر تورم عمومی است که می‌تواند بخشی از دغدغه‌های اقتصادی خانواده‌ها را در ماه‌های پیش رو کاهش دهد.
شریفی گفت: طرح تثبیت قیمت 12 قلم کالای اساسی تا فروردین 1406 در فروشگاه‌های شهروند و میادین میوه و تره‌بار، کیفیت زندگی اقشار متوسط و ضعیف را از سه کانال اصلی ارتقا می‌دهد: تضمین امنیت غذایی، آزادسازی منابع برای هزینه‌های حیاتی غیرخوراکی و ایجاد ثبات روانی و جلوگیری از سقوط دهکی. برآوردهای تحلیلی نشان می‌دهد این طرح ظرفیت دارد قدرت خرید واقعی سبد غذایی پایه اقشار کم‌درآمد را طی دوره شش‌ماهه، حدود 15 تا 20 درصد نسبت به شرایط عدم اجرا حفظ کند.
امنیت غذایی؛ حفظ کف کالری و ارتقای سرانه پروتئین سفره
وی بیان داشت: استاندارد تغذیه‌ای، دریافت روزانه 2100 تا 2400 کیلوکالری انرژی و حداقل 50 تا 65 گرم پروتئین برای هر نفر است که دست‌کم یک‌سوم آن باید پروتئین باارزش بیولوژیک بالا باشد. با این حال، در شرایط پیش از اجرای طرح، میانگین دریافت کالری در دهک‌های اول و دوم و مصرف گوشت قرمز در این دهک‌ها به شدت کاهش پیدا کرده بود؛ وضعیتی که نشانه کسری شدید پروتئین، خطر سوءتغذیه و گسترش «گرسنگی پنهان» به شمار می‌رود و در دهک‌های میانی نیز به جابه‌جایی سبد مصرفی به سمت کربوهیدرات‌های نامرغوب انجامیده است.
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران اظهارداشت: نقطه قوت سبد منتخب طرح دقیقاً پاسخ به همین بحران است: حبوبات (عدس، لپه، لوبیا قرمز و چیتی، نخود)، سویا و گوشت منجمد وارداتی، اصلی‌ترین جایگزین‌های پروتئینی ارزان‌قیمت برای گوشت گرم گوسفندی و گوساله‌اند و منبع اصلی پروتئین دهک‌های 1 تا 5 محسوب می‌شوند. تثبیت قیمت و صفر شدن نرخ رشد این اقلام مانع از «حذف پروتئین از سفره» شده و با تضمین دسترسی پایدار به حبوبات و گوشت منجمد، کف کالری روزانه دهک‌های 1 تا 3 را بین 200 تا 250 کیلوکالری ارتقا می‌دهد؛ دستاوردی که فاصله تغذیه‌ای این خانوارها با استاندارد 2100 کیلوکالری را حدود 20 تا 30 درصد کاهش داده و شاخص امنیت غذایی را به شکل ملموسی تقویت می‌کند.
آزادسازی منابع، مهار تنش قیمتی و تنفس مالی هزینه‌های حیاتی
شریفی بیان داشت: در سبد هزینه خانوار شهری، مسکن به‌طور میانگین 35 تا 42 درصد و در کلان‌شهری چون تهران 45 تا 55 درصد بودجه را در برمیگیرد؛ سهم بهداشت و درمان حدود 9 تا 10 درصد و آموزش کمتر از 3 درصد است. در شرایط تورم فزاینده خوراکی‌ها، کل دستمزد ماهانه کارگران و اقشار ضعیف عملاً توسط هزینه‌های غذا مصرف می‌شود و خانوارها ناگزیرند برای تأمین لقمه نان پایه، از سهم درمان، آموزش فرزندان و پوشاک چشم‌پوشی کنند؛ پدیده‌ای مخرب که با عنوان «اثر جانشینی منفی» شناخته می‌شود.
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران ادامه داد: تثبیت قیمت 12 قلم اساسی تنش قیمتی سایر بخش‌ها را خنثی می‌سازد؛ این سیاست اگرچه پول نقد جدیدی به حساب خانوار واریز نمی‌کند، اما با مهار خروج 5 تا 8 درصد از توان مالی ماهانه و جلوگیری از بلعیده‌شدن بودجه توسط اقلام اساسی، یک فضای تنفس مالی فوری برای پرداخت اجاره‌بها، هزینه‌های سلامت و حفظ سطح درمان ایجاد می‌کند و مانع از سقوط شتابان رفاهی این خانوارها می‌شود.
تفاوت اثرگذاری بر اقشار؛ کاهش ضریب اِنگل و جلوگیری از سقوط دهکی
شریفی با بیان اینکه تحلیل رفتار مصرفی نشان می‌دهد میزان بهره‌مندی اقشار مختلف بر حسب دهک‌های درآمدی تفاوت‌های معناداری دارد، گفت: در دهک‌های 1 تا 3 (اقشار ضعیف) اثر طرح در سطح «حفظ بقا و رفع فقر مطلق خوراکی» است. پیش از اجرای طرح، ضریب انگل (سهم خوراک از کل بودجه خانوار) در این دهک‌ها در محدوده بحرانی 43 تا 45 درصد قرار داشت؛ اما با تثبیت قیمتی این 12 قلم در میادین و فروشگاه‌های منتخب، این سهم در طول دوره 6 ماهه به 37 تا 39 درصد کاهش می‌یابد. این تعدیل به معنای کاسته شدن از فشار مطلق هزینه خوراک است.
وی گفت: دهک‌های 4 تا 7 (طبقه متوسط): برای این گروه که خوراک حدود 30 درصد بودجه ماهانه‌شان را تشکیل می‌دهد، طرح در صورت کاهش فشار نقدینگی ماهانه و جلوگیری از سقوط به زیر خط فقر مطلق عمل می‌کند؛ به‌گونه‌ای که پیش‌بینی‌پذیری هزینه‌های خوراکی پایه، انضباط مالی ماهانه را احیا می‌کند.
ثبات روانی و پیامدهای مثبت اجتماعی در افق میان‌مدت
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران گفت: نوسان و جهش روزمره بهای روغن، برنج، شکر و حبوبات، کانون اصلی تولید اضطراب و نااطمینانی روانی در میان خانواده‌های کم‌درآمد است. ثبات قطعی شش‌ماهه این اقلام نقش با ایجاد آرامش ذهنی در محیط خانواده، رفاه روانی را ارتقا می‌دهد.
مهار شتاب تورم نقطه به نقطه خوراک و تثبیت سبد مصرف‌کننده
وی گفت: گروه «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» به دلیل ضریب اهمیت بالا، موتور محرک اصلی شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) است. در شرایطی که تورم نقطه‌به‌نقطه بخش خوراکی‌ها ارقام بالای 80 درصد را ثبت کرده و هر ماه شوک جدیدی به مصرف‌کننده وارد می‌کند، رساندن نرخ رشد این 12 قلم کلیدی به صفر، شوک‌های ماهانه خوراک را کاهش می دهد. برآوردها حاکی از آن است که این سیاست به تنهایی می‌تواند بین 3 تا 3.5 واحد درصد از تورم کل سبد مصرف‌کننده طی دوره 6 ماهه بکاهد و سد محکمی در برابر فرسایش ارزش واقعی درآمدهای ثابت ایجاد کند.
الزامات راهبردی برای تحقق اثر حداکثری
شریفی بیان داشت: برای آنکه این سپر حمایتی کارایی پیش‌بینی‌شده را در زندگی شهروندان محقق کند، رعایت سه شرط عملیاتی به شرح ذیل ضروری است:
1. ثبات عرضه و پایداری موجودی: تضمین حضور همیشگی کالا در قفسه میادین و فروشگاه‌های شهروند تا دسترسی بدون صف و بی‌دغدغه برای اقشار هدف فراهم باشد
2. تضمین کیفیت استاندارد: عرضه برنج، حبوبات و گوشت منجمد با کیفیت مطلوب تا رغبت مصرف‌کننده و شأن سبد خانوار کاملاً حفظ شود
3. عرضه مستقیم و فراگیر: گسترش شبکه توزیع در تمامی قسمت های شهر، به‌ویژه مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار، تا اثرات این طرح بدون انحراف به دست مصرف‌کننده واقعی برسد.
مدیر مطالعات اقتصاد و مدیریت شهری در مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران خاطر نشان کرد: طرح «تورم صفر» فراتر از یک مداخله مقطعی در بازار، به‌مثابه یک تثبیت‌کننده سطح معیشت و کاهنده فقر عمل می‌کند؛ سازوکاری که با کاهش تورم خوراک و ارتقای سهم کالری و پروتئین، قدرت خرید دهک‌های پایین را حفظ کرده و بستر لازم را برای ارتقای پایدار کیفیت زندگی طبقه متوسط و اقشار کم‌درآمد مهیا می‌سازد.