فصل تجارت - تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست 1405 با رشد 10.3 درصدی به 7 میلیارد و 914 میلیون دلار رسید؛ صادرات ایران 56.1 درصد افزایش یافت و ترکیه به نخستین مقصد صادراتی کشور تبدیل شد؛ واردات افت کرد.
به گزارش فصل تجارت، بررسی آمار تجارت خارجی ایران در شش‌ماهه نخست سال 1405 نشان می‌دهد ارزش مبادلات تجاری با ترکیه از 7 میلیارد و 173 میلیون دلار در مدت مشابه سال گذشته به 7 میلیارد و 914 میلیون دلار رسیده است. به این ترتیب، تجارت دو کشور حدود 741 میلیون دلار افزایش یافته است.
این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که ارزش کل تجارت خارجی ایران از حدود 54 میلیارد و 666 میلیون دلار در نیمه نخست سال 1404 به 41 میلیارد و 798 میلیون دلار در دوره مشابه سال جاری کاهش یافته است. بر همین اساس، سهم ترکیه از مجموع تجارت خارجی ایران نیز از 13.1 درصد به 18.9 درصد افزایش پیدا کرده است.
البته افزایش سهم ترکیه تنها ناشی از رشد مبادلات دوجانبه نیست و کاهش ارزش تجارت ایران با سایر شرکای تجاری نیز در ارتقای این سهم تأثیر داشته است.
تغییر ترکیب تجارت؛ صادرات از واردات پیشی گرفت
یکی از مهم‌ترین تحولات تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست سال جاری، تغییر ترکیب مبادلات دو کشور به نفع صادرات ایران بوده است.
در شش‌ماهه نخست سال 1404، واردات ایران از ترکیه 61.7 درصد و صادرات به این کشور 38.3 درصد از ارزش تجارت دوجانبه را تشکیل می‌داد. اما در دوره مشابه سال 1405، سهم صادرات ایران به 54.1 درصد افزایش یافت و سهم واردات به 45.9 درصد کاهش پیدا کرد.
بررسی جزئیات صادرات نشان می‌دهد ارزش کالاهای صادرشده از ایران به ترکیه از 2 میلیارد و 744 میلیون دلار در نیمه نخست سال گذشته به 4 میلیارد و 284 میلیون دلار در شش‌ماهه نخست امسال رسیده است ارزش کالاهای صادرشده از ایران به ترکیه از 2 میلیارد و 744 میلیون دلار در نیمه نخست سال گذشته به 4 میلیارد و 284 میلیون دلار در شش‌ماهه نخست امسال رسیده است. به این ترتیب، صادرات ایران حدود یک میلیارد و 540 میلیون دلار افزایش یافته و رشد 56.1 درصدی را ثبت کرده است.
این عملکرد در حالی رقم خورده که ارزش کل صادرات ایران در همین دوره حدود 25 درصد کاهش داشته و صادرات به ترکیه برخلاف روند عمومی صادرات کشور، با افزایش قابل توجه همراه بوده است.
از سوی دیگر، وزن کالاهای صادراتی به ترکیه نیز از حدود 5 میلیون و 57 هزار تن به 7 میلیون و 172 هزار تن رسیده که نشان‌دهنده رشد 41.8 درصدی است. همچنین متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای صادراتی از حدود 543 دلار در دوره مشابه سال گذشته به 597 دلار افزایش یافته است.
مقایسه این شاخص‌ها نشان می‌دهد بخش عمده رشد ارزش صادرات به ترکیه ناشی از افزایش حجم کالاهای صادرشده بوده است؛ به‌طوری‌که برآوردها حاکی از آن است که حدود سه‌چهارم افزایش ارزش صادرات با رشد وزن کالاها ارتباط دارد و بخش باقی‌مانده به افزایش متوسط ارزش واحد صادراتی مربوط می‌شود.
کاهش 18 درصدی واردات با وجود افزایش وزن کالاها
در سمت مقابل، واردات ایران از ترکیه در نیمه نخست سال 1405 از نظر ارزشی کاهش یافته است. ارزش واردات از 4 میلیارد و 429 میلیون دلار در شش‌ماهه نخست سال گذشته به 3 میلیارد و 630 میلیون دلار در مدت مشابه امسال رسیده که معادل حدود 799 میلیون دلار و 18 درصد کاهش است.
با این حال، بررسی وزن کالاهای وارداتی تصویر متفاوتی از روند واردات ارائه می‌دهد. وزن واردات از ترکیه نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه از حدود 3 میلیون و 626 هزار تن به 3 میلیون و 810 هزار تن افزایش یافته است؛ به این ترتیب، وزن کالاهای وارداتی 5.1 درصد رشد داشته است.
همزمان با افزایش وزن و کاهش ارزش واردات، متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای وارداتی نیز از حدود یک‌هزار و 222 دلار به 953 دلار رسیده است متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای وارداتی از حدود یک‌هزار و 222 دلار به 953 دلار رسیده است .
این تفاوت نشان می‌دهد کاهش ارزش واردات لزوماً به معنای کاهش حجم کالاهای واردشده یا افت یکسان قیمت محصولات نیست و تغییر ترکیب کالاهای وارداتی، از جمله افزایش سهم کالاهای سنگین‌تر با ارزش واحد پایین‌تر، می‌تواند در کاهش متوسط ارزش هر تن مؤثر باشد.
تراز تجاری ایران با ترکیه مثبت شد
مجموع افزایش صادرات و کاهش واردات موجب شد تراز تجاری ایران با ترکیه پس از ثبت کسری قابل توجه در نیمه نخست سال گذشته، در شش‌ماهه نخست امسال مثبت شود.
بر اساس آمارهای منتشرشده، ایران در نیمه نخست سال 1404 با ترکیه یک میلیارد و 685 میلیون دلار کسری تجاری داشت؛ اما در دوره مشابه سال 1405، این وضعیت تغییر کرد و تراز تجاری دو کشور به مازاد 654 میلیون دلار رسید.
به این ترتیب، تراز تجاری ایران با ترکیه حدود 2 میلیارد و 339 میلیون دلار بهبود یافته است. از این میزان بهبود، حدود یک میلیارد و 540 میلیون دلار ناشی از افزایش صادرات و حدود 799 میلیون دلار حاصل کاهش واردات بوده است.
بر این اساس، حدود 66 درصد بهبود تراز تجاری از محل افزایش صادرات و 34 درصد آن از محل کاهش واردات رقم خورده است. بنابراین، رشد صادرات ایران مهم‌ترین عامل تبدیل کسری تجاری به مازاد در مبادلات با ترکیه محسوب می‌شود.
/
ترکیه نخستین مقصد صادراتی ایران شد
تحولات تجارت دوجانبه ایران و ترکیه موجب تغییر جایگاه این کشور در میان مقاصد صادراتی ایران نیز شده است.
در نیمه نخست سال 1404، ترکیه پس از چین، عراق و امارات متحده عربی، چهارمین مقصد صادراتی ایران بود؛ اما در شش‌ماهه نخست امسال با افزایش صادرات به این کشور و کاهش صادرات به سه مقصد عمده دیگر، ترکیه به رتبه نخست مقاصد صادراتی ایران صعود کرد.
طبق آمار گمرک، ارزش صادرات ایران به چین در این دوره 52.5 درصد، به امارات متحده عربی 49.4 درصد و به عراق 30 درصد کاهش یافته است. در مقابل، صادرات ایران به ترکیه 56.1 درصد افزایش داشته و به 4 میلیارد و 284 میلیون دلار رسیده است.
در نتیجه، سهم ترکیه از کل ارزش صادرات ایران نیز از 10.6 درصد در نیمه نخست سال گذشته به 22 درصد در شش‌ماهه نخست امسال افزایش یافته است سهم ترکیه از کل ارزش صادرات ایران نیز از 10.6 درصد در نیمه نخست سال گذشته به 22 درصد در شش‌ماهه نخست امسال افزایش یافته است.
البته ارتقای جایگاه ترکیه صرفاً به رشد صادرات به این کشور محدود نمی‌شود و افت صادرات به سایر مقاصد عمده نیز در این تغییر رتبه نقش داشته است؛ موضوعی که اهمیت تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و حفظ دسترسی به بازار ترکیه را بیشتر می‌کند.
در مجموع تجارت خارجی نیز ترکیه جایگاه دومین شریک تجاری ایران را به دست آورده است. در شش‌ماهه نخست سال 1405، امارات متحده عربی با 8 میلیارد و 982 میلیون دلار در رتبه نخست قرار داشت و ترکیه با 7 میلیارد و 914 میلیون دلار و چین با 7 میلیارد و 808 میلیون دلار به ترتیب رتبه‌های دوم و سوم را به خود اختصاص دادند.
فاصله ارزش تجارت ایران با ترکیه و چین تنها حدود 106 میلیون دلار بوده است؛ بنابراین تغییرات نسبتاً محدود در مبادلات دوره‌های بعد می‌تواند جایگاه این دو کشور را جابه‌جا کند.
در بخش واردات نیز ترکیه همچنان پس از امارات متحده عربی و چین، سومین مبدأ وارداتی ایران محسوب می‌شود.
بازرگان در صدر گمرکات صادراتی و وارداتی به ترکیه
بررسی جزئیات گمرکی تجارت ایران و ترکیه نشان می‌دهد گمرک بازرگان مهم‌ترین مبادی ثبت صادرات به این کشور بوده است. در شش‌ماهه نخست سال 1405، از مجموع 4 میلیارد و 284 میلیون و 20 هزار دلار صادرات ایران به ترکیه، یک میلیارد و 643 میلیون و 630 هزار دلار در گمرک بازرگان ثبت شده است. به این ترتیب، بازرگان با سهم 38.3 درصدی در رتبه نخست گمرکات صادراتی قرار دارد.
پس از بازرگان، گمرک تبریز با 293 میلیون و 880 هزار دلار، منطقه ویژه اقتصادی لامرد با 285 میلیون و 470 هزار دلار، منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان با 266 میلیون و 860 هزار دلار و گمرک غرب تهران با 180 میلیون و 520 هزار دلار در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.
این پنج گمرک در مجموع 58.1 درصد از ارزش صادرات ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند و سهم سایر گمرکات نیز یک میلیارد و 795 میلیون و 660 هزار دلار، معادل 41.9 درصد بوده است پنج گمرک در مجموع 58.1 درصد از ارزش صادرات ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند و سهم سایر گمرکات نیز یک میلیارد و 795 میلیون و 660 هزار دلار، معادل 41.9 درصد بوده است .
در بخش واردات نیز منطقه ویژه اقتصادی بندر امام خمینی(ره) با 724 میلیون و 800 هزار دلار، بزرگ‌ترین مبدأ ثبت واردات از ترکیه بوده است. پس از آن، گمرک بازرگان با 433 میلیون و 720 هزار دلار، گمرک تهران با 348 میلیون و 380 هزار دلار، منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) با 329 میلیون و 850 هزار دلار و منطقه آزاد مازندران ـ امیرآباد با 228 میلیون و 650 هزار دلار قرار دارند.
مجموع ارزش واردات ثبت‌شده در این پنج گمرک به حدود 2 میلیارد و 65 میلیون و 400 هزار دلار می‌رسد که معادل 56.9 درصد کل واردات ایران از ترکیه است. سایر گمرکات نیز یک میلیارد و 566 میلیون و 570 هزار دلار، معادل 43.1 درصد از واردات را ثبت کرده‌اند.
تفاوت وزن و ارزش واردات ثبت‌شده در گمرکات مختلف نیز نشان می‌دهد ترکیب کالاهای وارداتی در مبادی گمرکی یکسان نیست؛ برای نمونه، ارزش واردات ثبت‌شده در شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) در مقایسه با وزن آن بالاست، در حالی که در بندر امام خمینی(ره) وزن محموله‌های وارداتی بیشتر است.
/
//" alt="فصل تجارت" width="100%" />
افزایش 26.5 درصدی وزن مبادلات و رشد تردد در مرز بازرگان
افزایش تجارت ایران و ترکیه تنها در ارزش مبادلات منعکس نشده و وزن کالاهای مبادله‌شده میان دو کشور نیز رشد قابل توجهی داشته است.
مجموع وزن صادرات و واردات ایران و ترکیه از حدود 8 میلیون و 683 هزار تن در شش‌ماهه نخست سال 1404 به حدود 10 میلیون و 982 هزار تن در دوره مشابه سال 1405 رسیده است. این میزان نشان‌دهنده افزایش حدود 2 میلیون و 299 هزار تنی و رشد 26.5 درصدی وزن مبادلات است.
افزایش حجم جابه‌جایی کالا، نیاز به ظرفیت بیشتر در بخش حمل‌ونقل، تخلیه و بارگیری، انبارداری و خدمات گمرکی را برجسته می‌کند؛ به‌ویژه آنکه آمار مرزی نیز از افزایش تردد در گذرگاه بازرگان حکایت دارد.
بر اساس آمار عملکرد گذرگاه‌های مرزی، در شش‌ماهه نخست سال 1405 تعداد 124 هزار و 684 تردد وسیله نقلیه در مرز بازرگان ثبت شده است. این رقم در مقایسه با 93 هزار و 88 تردد در مدت مشابه سال گذشته، 33.9 درصد افزایش داشته است در شش‌ماهه نخست سال 1405 تعداد 124 هزار و 684 تردد وسیله نقلیه در مرز بازرگان ثبت شده است. این رقم در مقایسه با 93 هزار و 88 تردد در مدت مشابه سال گذشته، 33.9 درصد افزایش داشته است .
بازرگان در این دوره 79.7 درصد از مجموع تردد وسایل نقلیه ثبت‌شده در سه مرز بازرگان، رازی و سرو را به خود اختصاص داده است.
همچنین تناژ ترانزیت ورودی از این گذرگاه 259 هزار و 474 تن افزایش یافته و سهم بازرگان از مجموع ترانزیت ورودی این سه مرز به 85.3 درصد رسیده است.
تمرکز بالای تردد وسایل نقلیه و ترانزیت ورودی در مرز بازرگان، ضرورت توجه به ظرفیت پذیرش کامیون‌ها، کاهش زمان انتظار، توسعه زیرساخت‌های مرزی و هماهنگی عملیاتی میان دو سوی مرز را افزایش می‌دهد. البته آمار وزن کل تجارت و ثبت گمرکی کالاها به‌تنهایی برای تعیین سهم واقعی هر مسیر حمل‌ونقل کافی نیست.
پایداری رشد تجارت با ترکیه در گرو تنوع صادرات و تقویت زیرساخت‌ها
مجموع تحولات تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست سال 1405 از تقویت جایگاه این کشور در تجارت خارجی ایران حکایت دارد؛ با این حال، بررسی جزئیات آمار نشان می‌دهد برای ارزیابی پایداری این روند باید علاوه بر ارزش مبادلات، به ترکیب کالاهای صادراتی و وارداتی، استمرار تقاضا و ظرفیت‌های حمل‌ونقلی نیز توجه کرد.
بنابراین هرچند تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست امسال برخلاف روند کاهشی تجارت خارجی کشور رشد کرده و تراز تجاری نیز به نفع ایران تغییر یافته است، اما حفظ این دستاوردها به رفع موانع تجاری، تنوع‌بخشی به صادرات، شناخت کالاهای مؤثر در رشد مبادلات و تقویت زیرساخت‌های مرزی، به‌ویژه در گذرگاه بازرگان، وابسته خواهد بود.