فصل تجارت - یک تحلیلگر اقتصادی درباره معیشت مردم در یادداشتی نوشت، اقتصاد مقاوتی برای نخستین بار در شهریور 89 طی دیداری که جمعی از کارآفرینان با رهبر شهید داشتند، مطرح شد.
یادداشت مهمان- امین دلیری، کارشناس و تحلیلگر اقتصادی: اقتصاد مقاوتی برای اولین بار در شهریور سال 89 در دیداری که جمعی از کارآفرینان با رهبر شهیدمان داشتند، در برابر فشارهای اقتصادی دشمنان و آمادگی کشور برای «جهش» توسط معظم له عنوان گردید. برای اولین بار اقتصاد مقاومتی در ادبیات اقتصادی ایران متداول شد. متعاقباً سال 90 را «جهاد اقتصادی» و سال 91 را «تولید ملی وحمایت از کار و سرمایه ایرانی» نامگذاری کردند. دو بار نیز شعارهای سالهای 95 و 96 به تربیت «اقتصاد مقاومتی اقدام و عمل» و «اقتصادی مقاومتی تولید – اشتغال» نام نهادند.
در راستای این سیاستها، بیش از 15 سال رهبر شهیدمان با توجه به اهمیت مسایل اقتصادی و معیشتی مردم، شعارهای سال را با مفاهیم اقتصادی، «نظیر حمایت از کالای ایرانی»، «رونق تولید»، «جهش تولید، تولید، پشتبانیها، مانعزداییها»، «تولید دانشبنیان، اشتغالآفرین»، مهار تورم، رشد تولید با مشارکت مردم و بالاخره آخرین شعار اقتصادی در سال 1404 را «سرمایهگذاری برای تولید» نامگذاری کردند.
گسترش و رشد فناوریهای نوین، دانش نانو، بیوتکنوژی، سلولهای بنیادی به ویژه پیشرفت و گسترش شرکتهای دانشبنیان همواره مورد تأکیدات مستمر رهبری شهید در زمینه اقتصادی بوده است. ایشان همیشه تأکید داشتند پاشنه آشیل کشور اقتصاد است. لذا در هر فرصتی توصیههای خود نسبت به بازسازی و اصلاح ساختار اقتصادی کشور البته با بکارگیری ظرفیتهای داخلی و به سبک ایرانی – اسلامی فروگذار نکردند. طرح اقتصاد مقاومتی که چندین سال جز شعارهای اقتصادی سال گردید، تابآوری اقتصاد کشور را در برابر تهدیدات و تهاجم دشمنان خارجی با استفاده از ظرفیتها و داشتههای داخلی از اصلیترین وسیله برای تابآوری اقتصادی در برابر دشمنان معرفی کردند.
اقتصاد مقاوتی چسیت و چگونه شکل میگیرد؟
همانطور که اشاره شد اقتصاد مقاومتی برای اولین بار توسط رهبر شهیدمان، در دیداری که کارآفرینان کشور در شهریور سال 89 با ایشان داشتند، در برابر تابآوری اقتصاد کشور در مقابل تهدیدات و تهاجم خارجی طرح کردند. تولید و مشارکت مردم را به اصلیترین عامل در ساخت اقتصاد مقاومتی قرار دادند. اقتصاد مقاومتی در واقع برای خنثی کردن توطئههای دشمنان با اهرم تحریمها، جنگ، شوکهای خارجی به کشور وارد میشود، بکار گرفته می شود و کشور را از تکانههای خارجی دشمنان همواره در صدد ضربه به انقلاب اسلامی از ناحیه ضعفها و نقصانها اقتصادی ناشی از پیروی از سیاست تند تعدیل اقتصادی که منجربه تورم، کاهش ارزش پول ملی و کاهش قدرت خرید اکثریت مردم با درآمدهای پایین و ثابت میشود بکار گرفته و بر حذر میداشتند.
البته کشور ایران با موقعیت استثنایی و ژئوپلتیک خود و با تنوع تولیدات کشاورزی و دامی در محیط جغرافیایی 4 فصل آب و هوایی و تعدد و تنوع تولیدات صنعتی پراکنده در سراسر کشور، وفور منابع طبیعی خدادادی نظیر نفت، گاز، مس، مواد معدنی کانی و صنعتی متنوع، کشور ایران را در موقعیت برتر 10 کشور دنیا قرار داده و به طور بالقوه در مسیر پیشرفت قرار داده است. علاوهبر آن، پیشرفت کشور در فناوریهای نوین پیشرفته، به ویژه در دانش نانو، بیو تکنوژی، سلولهای بنیادی، تولید علم، دانش پزشکی و چشم پزشکی، نوآوریها و اختراعات با وجود شرکتهای دانشبنیان و در مسیر پیشرفت تولید، دانش هستهای و توسعه صنایع نظامی، ایران را در ردیف کشورهای مطرح دنیا قرار داده است. مشکلات بیشتر در سیاست گذاریهای اقتصادی است، مسؤلان ارشد اقتصادی را مشغول امور روزمره اقتصادی کرده که آن هم ناشی از سیاستهای اقتصادی، ارزی، پولی و مالی دولتها سرچشمه میگیرد، صرفاً برای عبور از چالش اقتصادی خودساخته دولتها ناشی میشود که با حل یک مشکل مقطعی به چند مشکل اقتصادی دیگر میرسند؛ چون معضل بالا بودن حجم نقدینگی بدون توجه به رشد تولید، وجود تورم بالای 40 درصدی در سالهای متمادی گذشته، کاهش مستمر ارزش پول ملی با افزایش قیمت ارز، کاهش مستمر قدرت خرید اقشار با درآمدهای پایین، کاهش نرخ سرمایهگذاری، کاهش رشد اقتصادی، عدم استفاده از ظرفیتهای تولیدی و دیگر معضلات روزمره اقتصادی، دولتمردان را مشغول کرده و از ظرفیتهای اقتصادی جوشیده از توانیها و داشتههای داخلی دور کرده است.
اقتصاد مقاومتی از جمله مغفولهای سالهای گذشته است که به صورت جدی مورد توجه دولتمردان قرار نگرفته است. در صورت تحقق آن، مشکلات اقتصادی فعلی کشور را کاهش و درآمد سرانه و عدالت اقتصادی را موزون و گسترده میکرد.
در یک نگاه به اندیشههای رهبر شهید انقلاب اسلامی راجعبه اقتصاد مقاومتی ، میتواند بهترین رهنمود را در بازسازی و سازوکار اقصاد مقاومتی به دست آورد. ایشان در سال 89 در تبیین اقتصاد در جمع کارآفرینان بیان نمودند «کشور ایران 30 سال در تحریم است. ما همه موفقیتها را در تحریم کسب کردیم. بر همه مسؤلان و دلسوزان کشور است که خود را موظف بدانند به ایجاد کار، به تولید، به کارآفرینی، به پر رونق کردن روزافزون این کارگاه عظیم، که کشور ایران حقیقتاً امروز یک کارگاه عظیمی است. همه خودشان را موظف بدانند.»
در نوروز سال 1395 رهبر معظم شهید در جمع زائران حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در یک سخنرانی مبسوط از وضعیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور به ویژه تحلیلی از رابطه با آمریکا بعد از امضا برجام در تیر 1394 و به طور مشروع به مختصات اقتصاد مقاومتی پرداختند. این سخنرانی با تأکید به اهمیت مسایل فرهنگی در کشور، ولی با اشاره به مسئله اقتصادی که هنوز از اولویتهای اول مسائل کشور است، ترجیح دادند شعار سال را «اقتصاد مقاومتی در عمل و اقدام» اعلام نمایند؛ سپس به ابعاد اقتصاد مقاومتی پرداخت کردند. با توجه به اهمیت نکات آن، در این یادداشت سعی خواهد شد به اهّم آنها که به طور مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد مقاومتی دلالت دارد اشاره شود و به عنوان چهارچوب اصلی استقرار اقتصاد مقاومتی که رهبر شهید واضحکننده این مفهوم اقتصادی بودند به تشریح ابعاد آن خواهیم پرداخت.
معظمله در بیانات نوروز 1395 در حرم رضوی در رابطه به اقصاد مقاومتی به 10 نکته کلیدی اشاره کردند که به علت اهمیت این نکات که خود رهبری به عنوان طراح اولیه اقتصاد مقاومتی به تبیین ابعاد آن پرداختند، به عنوان اصلیترین هدف از پیادهسازی اقتصاد مقاوتی به این نکات اشاره خواهد شد. ایشان در این خصوص با این مقدمه «در زمینه اقتصاد مقاومتی کارهایی انجام شده است؛ مثلاً تشکیل ستاد فرماندهی اقتصادی به ریاست معاون اول رئیسجمهور و گفته شده تراز بازرگانی مثبت شده، ولی کافی نیست، باید کارهای بیشتری برای تحقق اقتصاد مقاومتی انجام شود.»
اهم خلاصه نکات اشاره شده توسط رهبری شهید در خصوص مسایل اقتصادی کشور و تبیین اقتصاد مقاومتی به شرح زیر است:
1. باید فعالیتها و زنجیرههای اقتصادی مزیتدار کشور را مسؤلان دولتی شناسایی کنند. با اولویت دادن به برخی از فعالیتهای اقتصادی کشور، نظیر صنایع مادر که بابهای اقتصادی و تولیدی گشوده شود، دولت باید نقشه راه مشخص و تکلیف همه را مشخص کند.
2. زنده کردن تولید داخلی، با توجه به معطل ماندن 60 درصد ظرفیت و امکانات تولید باید با کمک اقتصاددانان و صاحبنظران نسبت به احیا آنها کار شود.
3. موضوع تجارت خارجی، نباید واردات قدرت داخلی و تولید را تضعیف کند.
4. پولهایی که باید بر اساس برجام وارد ایران شود، به هدر نرود. باید در درجه اول صرف تولید داخلی شود. مدیریت منابع مالی از بانکها و منابع (مالی) خارجی که وارد کشور میشود، مسئلهای است باید مورد توجه قرار گیرد.
5. مسئله دیگر از بحثهای اقتصادی وجود دارد، مهم است. مثل نفت، گاز، بخش تولید موتور برای خودرو، هواپیما و کشتی، این بخشهای مهم باید دانشبنیان شود. وقتی ما در صنایع موشکی، بُرد بلند نقطهزنی میکند، موفق بودیم، آن مغز میتواند در بخشهای دیگر نیز فعال عمل کند. برخی از تولیدات شرکتهای دانشبنیان با کالاهای مشابه خارجی از نظر قیمت و کیفیت برترند و رقابت میکنند.
6. مسئله ششم، در بخشی از صنایع سرمایهگذاری کردیم (در گذشته) مانند نیروگاهسازی یا در زمینه پتروشیمی، امروز کشور به نیروگاه نیاز دارد. نباید از خارج برای آنها هزینه شود.
7. در همه معاملات خارجی که انجام می شود، شرط انتقال تکنوژی گنجانیده شود.
8. مسئله هشتم، مبارزه جدی با فساد است که وجود آن ضررش به مردم میرسد. مبارزه جدی با زد و بند، ویژهخواری و برخورد با کسانی که دچار فساد مالی، پولی و اقتصادی میشوند. در خصوص مبارزه با فساد و قاچاق نباید سهلانگاری شود.
9. مسئله نهم، بهرهوری انرژی را بالا ببریم. اگر بهرهوری انرژی را بالا ببریم، بر اثر صرفهجویی و بهرهوری 100 میلیارد دلار صرفهجویی انرژی خواهد شد.
10. مسئله دهم، به صنایع کوچک و متوسط باید نگاه ویژه کنند. طبق گزارش، در حال حاضر 60 درصد این صنایع دچار بیکاری و تعطیلی هستند. آنچه که در جا اشتغال و تحرک ایجاد میکند، صنایع کوچک و متوسط است.
ایشان در بیانی بسیار مهم افزودند «در مقابل القا آمریکا و حامیان آنان، دو راه بیشتر وجود ندارد؛ یا باید تحت سیطره آمریکا باشد تا مشکلات کشور حل شود، یا تحریمهای آمریکا را بپذیریم.»
معظمله در مقابل این القا، به دو راه دیگر را اشاره کردند که وجود دارد «یا باید مشکلات تحریم را تحمل کنیم یا ایستادگی کنیم و آن هم به وسیله اقتصاد مقاومتی در عمل و اقدام.»
همانطور که پیشتر اشاره شد طبق تآکیدات رهبر شهیدمان اقتصاد مقاومتی اهرمی برای تابآوری اقتصاد داخلی در برابر تهدیدات خارجی از قبیل تحریمها، شوکها و تکانههای خارجی و جنگ است. ایشان با دوراندیشی ، اقتصاد مقاومتی را مبتنی بر مشارکت مردم میدانستند و نقش دولت را به عنوان ناظر، تسهیلگر و تنظیم سیاستهای حمایتی در جهت ایجاد انگیزههای مشارکت مردم در پیادهسازی اقتصاد مقاوتی میدانستند.
اما مشکلات تحقق اقتصاد مقاومتی چیست؟
اقتصاد کشور به رغم داشتن 7 برنامه 5 ساله پیشرفت، به علت مشکلات متعدد، گاهی مشکلات خود ساخته اقتصادی که ناشی از سیاستهای تعدیلی تند برگرفته از نسخههای تعدیلی اقتصادی منسوخ شده صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی که در دو دهه گذشته تاکنون، کشور را با معضلات رشد و افزایش حجم نقدینگی، رشد پایه پولی و نرخ تورمی بالا و رکودی مواجه کرده است. اشتغال دولت مردان به رفع مشکلات اقتصادی ایجاد شده به نحوی فرصتهای سازندگی را کاهش داده، قادر به اجرای مستمر دنبال کردن اهداف برنامههای پیشرفت 5 ساله نیستند، بلکه وقت دولتها به چانهزنی قیمتها در بخش خودرو، ارز، مسکن، سکه و تأمین ارزاق مردم که انحصاراً واردات و توزیع آن در دست محدودی از افراد بوده و هست، صرف میشود. لذا در عمل و اجرا کشور فاقد یک برنامه راهبردی دارای الگوی مشخص دائم در جهت اجرای سیاستهای اقتصادی، مالی، پولی و ارزی دائمی بوده است. بیشتر اقدامات دولتها به رغم گرایش به اقتصاد بازار، مواردی بر اثر الزامات زمان و شرایط کشور متکی بر اقتضائات و تغییرات سیاستها تحتتأثیر نظرات و بینشهای شخصی دولتمردان ارشد اقتصادی و رئیس دولتها وقت قرار میگیرد. بنابراین اقتصاد کشور طی دو دهه گذشته دچار تغییرات ماهیتی شده و معمولاً از مکتب خاصی در یک دوره طولانی تبعیت نکرده است. باید اذعان نمود این بلاتکلیفی میتواند بدترین حالت برای الگوسازی یک اقتصاد پویا و سالم که تمام متغیرهای کلان اقتصادی از یک سیاست اقتصادی مشخص تبعیت کند، دیده نمیشود. برای این بلاتکلیفی در پیروی از راهبردهای برنامهای باید یک عزم ملی برای همسانسازی سیاستهای اقتصادی معتدل و منطبق با واقعیات که کشور ایران را ازسیاستهای تند تعدیلی حفظ کرده و با توجه به تهدیدات خارجی با اعمال تحریمها، جنگ و شوکهای اقتصادی خارجی که هر چند گاه کشور را از مسیر شرایط عادی اداره کشور خارج مینماید، با اهرم اقتصاد مقاومتی با تکیه به داشتهها، ظرفیتها و دانش بومی، خود را واکسینه و مصون نگهدارد .
همانطور که در بررسیها مطالعات انجام گرفته از منابع معتبر داخلی و خارجی مشهود است بنیه و ظرفیتهای اقتصادی کشور به رغم کاستی ناشی از تحریمها، جنگ و شوکهای بیرونی به اقتصاد کشور، با توجه به موقعیت استثنایی و تنوع آب و هوایی، وجود متخصصان جوان دانشگاهی از طرفی و از سوی دیگر تنوع تولیدات کشاورزی و صنعتی به برکت منابع طبیعی خدادادی قابل دسترس و رشد شرکتهای دانشبنیان و وجود شهرکها و نواحی صنعتی در مراکز استانها و شهرهای کشور، به اعتراف بسیاری از صاحبنظران بینالمللی ایران را در مقابل تهدیدات دشمن تا مدتها میتواند حفظ کرده و امور جاری کشور را در شرایط عادی نگهدارد .
همانطور که اشاره شد، کشور ایران با پیشرفت شگفتانگیز در تکنولوژیهای نوین، دانش نانو و بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات، تولید علم و وجود شرکتهای دانشبنیان و رشد آن به ویژه در یک دهه گذشته، دانش پزشکی و دانش در تولید سلولهای بنیادی، احاطه به دانش هستهای و دانش نظامی، ایران را در موقعیت ممتاز در منطقه و حتی در جهان قرار داده است. از طرف دیگر وجود منابع طبیعی خدادادی نظیر ذخایر نفت، گاز و مس و وجود دیگر مواد معدنی استراتژیک کمیاب که از ابزارهای توسعهای و رشد سریع کشورها محسوب میگردد به وفور در ایران یافت میشود. این مواهب خدادادی کشور را در ردیف 10 کشور برتر جهان که دارای معادن غنی استراتژیک هستند، قرار داده است.
با این داشتهها و ظرفیتهای داخلی، بسیاری از راههای خود اتکایی و خودکفایی در تولید محصولات متنوع کشاورزی و صنعتی را طی چند دهه گذشته شروع شده و امروز با سرعت بیشتر ادامه دارد، راه را برای استقرار اقتصاد مقاومتی با مشخصات و تعاریفی که از آن بیان شد، زودتر از حد انتظار محقق خواهد نمود. البته اقتصاد کشور به یک سری اصلاحات ساختاری نیاز دارد که به عنوان برنامههای اصلاحی پیشنیاز برای تحقق کامل اقتصاد مقاومتی و ساختار اقتصادی کشور از آن یاد میشود، باید انجام شود. در ادامه این یادداشت به آن اشاره خواهد شد .
از طرف دیگر قرار گرفتن کشور در چهارراه تجارت جهانی و ترانزیت سهل کالاهای کشورها از طریق راههای ارتباطی غرب به شرق و شمال و جنوب برای تجارت کشورهای دنیا، موقعیت استثنایی برای ایران ایجاد کرده است. سبب تحرک اقتصادی بیشتر و رشد و پیشرفت سریع اقتصاد کشور را فراهم کرده است .
پیشنیازهای تحقق اقتصاد مقاومتی
همانطور که اشاره شد برای تحقق اقتصاد مقاومتی اقتصاد کشور ضمن تأمین پیشنیازها، باید گامهای سنجیده برای اصلاحات اقتصادی و رفع برخی از معضلات اقتصادی که مانع از جذب سرمایهگذاریها در تولید میشود با تدبیر دولتمردان آشنا به اصلاحات ساختاری در وهله اول برداشته شود. همچنین برای رفع معضلاتی مانند بالا بودن نرخ تورم ، کاهش مداوم ارزش پول ملی، نوسان نرخ ارز، رشد اندک سرمایهگذاریهای بخش خصوصی در تولید، رشد اقتصادی اندک، میل بخش خصوصی به واردات و صادرات و تکیه به اقتصاد تجارتمحور، معضل پرداخت یارانههای نقدی، افزایش مداوم هزینههای دولت، حجم بزرگ اندازه دولت، اصلاح نظام مالیاتی، اصلاح نظام بانکی متکی بر تجارت و بنگاهداری در برنامههای کوتاه و متوسط مدت حداکثر در یک برنامه 5 ساله و تغییر بنیادی اتکا به اقتصاد نفتی به اقتصاد متکی به تولیدات غیرنفتی و افزایش درآمدهای دولت با مولدسازی داراییها و با بالا بردن سهم مالیات درآمدهای دولت بر اساس معیارها و شاخضهای جهانی و سهم وصول درآمدهای مالیاتی در تولید ناخالص ملی، باید اصلاح ساختاری به فوریت در اقتصاد کشور صورت گیرد و رتق و فتق امور کشور تحت یک روال و استاندارد قابل قبول اداره شود .
استقرار برنامههای اقتصاد همراه انجام اصلاحات ساختاری مقاومتی به:
برای تحقق اقتصاد مقاومتی، سیاستهای اقتصادی، ارزی، مالی، پولی، تولیدی، مبادلات تجاری و اداری و تشکیلاتی دولت به یک سری اصلاحات بنیادین نیاز دارد، به اختصار به آنها اشاره میشود :
1. تغییر ساختاری اقتصادی صرفاً تجارتمحور به اقتصاد تولیدمحور باید با ایجاد انگیزههای جذب سرمایه خرد و کلان مردم به سرمایهگذاری در بخش تولید اعم از کشاورزی و صنعتی با در اختیار گذاشتن بخشی از نیازهای مالی بخش خصوصی برای تأمین سرمایه ثابت و سرمایه در گردش سرمایهگذاران با کمکهای مالی دولت با وامهای کمبهره البته با نظارت برنامهریزی دقیق وامدهی مرحلهای به واحدهای تولیدی بر اساس پیشرفت فیزیکی طرحهای تولیدی در دست اجرا .
2. کاهش اندازه دولت با ادغام، انحلال دستگاه موازی و زاید و چابکسازی سازمانهای دولتی با افزایش راندمان و بهرهوری.
3. کاهش هزینههای دولت با انجام اصلاحات سازمانی و تنظیم بودجه عملیاتی بر اساس عملکرد و کارآیی و اثربخشی سازمانها خدمتگزار به مردم .
4. ترویج مشارکت مردمی و اجرای اصل 44 فانون اساسی با در نظر گرفتن اصلاحات قانونی انجام شده به منظور تشویق و ایجاد انگیزه در فعالیتهای بخش خصوصی واقعی.
5. ترویج فرهنگ تلاش و خودباوری در اقشار جامعه و آحاد مردم در خصوص ارتقا فرهنگ کار در منزل و بیرون به منظور افزایش درآمد سرانه و افزایش تولید ناخالص ملی .
6. حمایت جدی از تولیدات داخلی اعم از کشاورزی، صنعتی و دامی با در اختیار قرار دادن تسهیلات مالی و حمایتهای تعرفهای و غیرتعرفهای.
7. داشتن برنامههای راهبردی برای تقویت اقتصاد ملی از طریق توسعه فناوریها، توسعه و گسترش دانشبنیانها با افزایش سهم دانش در تولیدات، تولید علم و توسعه تحقیق و پژوهش بین ارتباط دانشگاه و صنعت .
8. حمایت از تولیدات بخش کشاورزی و دامی کشور به عنوان اصلیترین بخش فعالیتهای مردمی در عرصه تولید.
9. تمرکز بر صادرات تولیدات علمی و تولیدات داخلی .
10. نهادسازی برای حمایت از کار و تلاش و تولیدات ملی با استفاده از داشتهها و ظرفیتهای داخلی .
11. ترک فعل مذموم وارداتمحوری با ترویج صادراتمحوری از طریق رقابتی کردن محصولات داخلی از نظر قیمت و کیفیت در برابر تولیدات مشابه خارجی.
12. اجتناب از اقتصاد تجارتمحور و روی آوردن به اقتصاد تولیدمحور .
13. تقویت بنیانهای وحدت ملی، پرهیز از دامن زدن به اختلافات قومی، فرهنگی و نژادی و مذهبی .
14. تهییج احساسات ملی و تقویت حس وطنپرستی در سایه و محور مردمسالاری دینی، تقویت مشترکات بر اساس وحدتآفرین در شعارهای دینی و ملی، ایجاد حس همیاری و کمکرسانی به یکدیگر در سایه اتحاد ملی و مذهبی .
15. رفع موانع تولید با تمسک به قوانین مترقی قابل دسترس، سهل کردن مجوزهای کسب و کار با بکارگیری از قوانین پنجره واحد صدور مجوز بدون نادیده کوچکترین اغماض دستگاههای متولی و در صورت تأخیر و تمرد در صدور مجوزها، صدور خودکار آن توسط پنجره واحد صدور مجوزها.
16. مبارزه جدی و خستگیناپذیر دولت، قوه قضائیه و دیگر دستگاههای مرتبط با هرگونه فساد و رانتخواری، انحصار و زد و بند و ویژهخواری که یکی از مخلهای جدی آفتگونه در تحقق جریانات سالم اقتصادی و مالی برای سیدن به اقتصاد مقاومتی است.
17. در نهایت استقرار «اقتصاد مقاومتی در سایه امنیت ملی و وحدت ملی» با توجه به شعار امسال رهبر آگاه و بصیر انقلاب اسلامی ایران.