فصل تجارت - قرار است صندوقهای ارزی با وعده سود دلاری وارد بازار شوند و بازده واقعی آنها به عملکرد صندوق بستگی دارد.
به گزارش فصل تجارت، راهاندازی صندوقهای ارزی در ایران برای بسیاری از مردم یک خبر تازه و در عین حال مبهم است. ابهام اصلی هم از همان جایی شروع میشود که در خبرها عدد دقیقی برای سود این صندوقها اعلام نشده و تنها گفته شده نرخ بازده آنها تابع عملکرد صندوق است. همین عبارت به زبان ساده یعنی برخلاف سپردهای که از ابتدا نرخ سودش مشخص است، در صندوق ارزی سود از پیش قطعی نیست و به این بستگی دارد که مدیر صندوق منابع ارزی را در چه ابزارهایی سرمایهگذاری کند و چه بازدهی به دست بیاورد. از طرف دیگر چون این ابزار برای نخستین بار در ایران راهاندازی میشود، مردم طبیعی است بپرسند آیا نگهداری آن بهتر از خرید ساده دلار است، آیا میتواند جای سپرده ارزی را بگیرد و آیا اصلا توان رقابت با صندوقهای طلا را دارد یا نه. برای پاسخ به این پرسشها باید از تجربه جهانی کمک گرفت. در بازارهای مالی دنیا، صندوقهای ارزی کمریسک معمولا شبیه صندوقهای درآمد ثابت یا بازار پول عمل میکنند؛ یعنی نه سودهای خیلی بزرگ میدهند و نه نوسانهای سنگین دارند. بنابراین اگر بخواهیم تصویری واقعبینانه از آینده این صندوقها در ایران ارائه کنیم، باید آنها را نه با رویاهای سودهای دو رقمی، بلکه با منطق ابزارهای کمریسک ارزی در جهان مقایسه کنیم.
صندوق ارزی در عمل چقدر سود میدهد؟
بر اساس اطلاعاتی که تا اینجا از مقامهای رسمی و گزارشهای منتشر شده به دست آمده، صندوقهای ارزی ایران قرار است از نوع درآمد ثابت ارزی باشند. این یعنی داراییهای آنها عمدتا به سپردههای ارزی، اوراق ارزی، گواهی سپردههای ویژه ارزی و ابزارهای مشابه محدود میشود. در نتیجه، سود این صندوقها هم باید از جنس سودهای کمریسک و نسبتا باثبات باشد، نه از جنس بازدهیهای پرنوسان و هیجانی.
در خبرهای داخلی، گاهی از بازده 8 تا 12 درصدی برای این صندوقها نام برده شده، اما این عدد فعلا بیشتر یک برآورد اولیه است تا نرخ قطعی. حتی در همان توضیحات رسمی هم تاکید شده که نرخ سود تابع عملکرد صندوق خواهد بود. به بیان ساده، هنوز کسی نمیتواند با قطعیت بگوید هر صندوق در پایان سال دقیقا چه میزان سود دلاری خواهد داد.
برای اینکه این اعداد را بهتر بفهمیم، باید سراغ تجربه جهانی برویم. در اقتصادهای بزرگ، نزدیکترین نمونه به صندوقهای ارزی ایران، صندوقهای دلاری بازار پول و درآمد ثابت کوتاهمدت هستند. این صندوقها در سالهای اخیر، بسته به شرایط نرخ بهره آمریکا، معمولا بازدهی سالانهای در محدوده حدود 3.5 تا 4.5 درصد داشتهاند و در برخی دورهها به نزدیکی 5 درصد هم رسیدهاند. در پایان سال 2024 نیز بازده خالص سالانهشده برخی صندوقهای دلاری آمریکا در محدوده 4.30 تا 4.48 درصد گزارش شده بود. این ارقام نشان میدهد که در جهان، برای یک صندوق کمریسک دلاری، سود 8 تا 12 درصد عددی معمول و رایج نیست.
البته باید به یک نکته مهم توجه کرد. اگر صندوق ارزی فقط روی ابزارهای خیلی کمریسک و کوتاهمدت سرمایهگذاری کند، بازده آن معمولا نزدیک نرخهای کوتاهمدت دلار خواهد بود. اما اگر مدیر صندوق برای کسب سود بالاتر وارد اوراق بلندمدتتر، داراییهای با ریسک اعتباری بیشتر یا طرحهای سرمایهگذاری پروژهای شود، بازده ممکن است بالاتر برود؛ هرچند در آن صورت ریسک هم بیشتر میشود. بنابراین هر جا از سودهای دو رقمی دلاری صحبت میشود، باید این پرسش را هم مطرح کرد که این سود قرار است از چه محل و با چه سطحی از ریسک به دست آید.
از این زاویه، میتوان گفت بازده محتمل و واقعبینانه صندوقهای ارزی در ایران، اگر واقعا ماهیت درآمد ثابت و کمریسک داشته باشند، به احتمال زیاد بیشتر در محدوده 3 تا 5 درصد دلاری قرار میگیرد. در سناریوهای خوشبینانه ممکن است این عدد بالاتر برود، اما برای افکار عمومی بهتر است انتظار سودهای خیلی بالا از این ابزار شکل نگیرد. مزیت اصلی این صندوقها احتمالا نه سود خارقالعاده، بلکه تبدیل دلار راکد به یک دارایی دارای بازده خواهد بود.
صندوق ارزی از خرید دلار، سپرده ارزی و صندوق طلا بهتر است؟
برای پاسخ به این سوال باید دید مردم از سرمایهگذاری چه میخواهند. اگر هدف فقط حفظ ارزش پول در برابر افت ریال باشد، خرید ساده دلار برای سالها یکی از رایجترین انتخابها در ایران بوده است. اما دلار نقد یک عیب مهم دارد: سود دورهای تولید نمیکند. کسی که دلار اسکناس نگه میدارد، فقط در صورتی سود میکند که قیمت دلار در بازار بالا برود. یعنی بازده او از محل تغییر نرخ ارز است، نه از محل درآمد خود دلار. در مقابل، صندوق ارزی میتواند همان دارایی ارزی را به ابزاری تبدیل کند که علاوه بر حفظ ماهیت دلاری، سالانه چند درصد هم بازده بدهد. از این نظر، صندوق ارزی در مقایسه با نگهداری ساده دلار، مزیت روشنی دارد.
اما این مزیت مطلق نیست. نگهداری دلار نقد برای بسیاری از مردم ساده، ملموس و فوری است. در حالی که صندوق ارزی به زیرساختهای بازار سرمایه، اعتماد به نهاد مالی، شفافیت عملکرد و اطمینان از بازپرداخت همان ارز نیاز دارد. اگر مردم احساس کنند در زمان خروج از صندوق یا دریافت اصل سرمایه با محدودیت روبهرو میشوند، جذابیت آن کمتر میشود. بنابراین برتری صندوق ارزی بر دلار، فقط در صورتی تثبیت میشود که سازوکار خرید و فروش، شفاف، روان و قابل اعتماد باشد.
مقایسه با سپرده ارزی نیز مهم است. از نظر ماهیت، سپرده ارزی نزدیکترین رقیب صندوق ارزی است. هر دو قرار است به دارنده ارز امکان دهند بدون نگهداری اسکناس، از دارایی ارزی خود درآمد کسب کند. تفاوت در این است که سپرده ارزی معمولا نرخ سود از پیش تعیینشدهتری دارد، اما صندوق ارزی نرخ ثابتی ندارد و تابع عملکرد است. در دنیا نیز نرخ سود سپردههای دلاری و ابزارهای کمریسک ارزی معمولا خیلی بالا نیست و بیشتر تابع نرخ بهره بازارهای بینالمللی است. در نتیجه اگر صندوقهای ارزی ایران بازدهی نزدیک 3 تا 5 درصد دلاری داشته باشند، از نظر جهانی عدد غیرعادیای نیست و حتی میتواند با سپرده ارزی قابل مقایسه باشد.
اما صندوقهای طلا داستان متفاوتی دارند. طلا یک دارایی کمریسک از نظر اعتباری است، ولی از نظر قیمت میتواند بسیار پرنوسان باشد. در سالهایی که قیمت جهانی طلا یا نرخ ارز در داخل جهش میکند، صندوقهای طلا ممکن است بازدهی بسیار بالاتری از صندوق ارزی داشته باشند. حتی در برخی دورهها بازدهی سالانه طلا در جهان به دهها درصد رسیده است. در عوض، در دورههای رکود یا اصلاح قیمت، طلا میتواند افت کند و سرمایهگذار را با نوسان روبهرو سازد. بنابراین مقایسه صندوق ارزی و صندوق طلا، در واقع مقایسه دو فلسفه متفاوت سرمایهگذاری است: یکی برای ثبات و درآمد محدود، دیگری برای نوسان بیشتر و امکان سود بالاتر.
به زبان ساده، صندوق ارزی احتمالا برای کسی مناسبتر است که میخواهد دارایی دلاری خود را بدون درگیر شدن با نگهداری اسکناس، در یک ابزار کمریسکتر قرار دهد و از آن چند درصد سود دلاری هم بگیرد. در مقابل، صندوق طلا برای کسی جذابتر است که تحمل نوسان بیشتری دارد و دنبال بازده بالاتری است. خرید دلار هم همچنان انتخاب کسانی میماند که بیش از هر چیز به نقدشوندگی سریع و حس مالکیت مستقیم بر ارز اهمیت میدهند.
در جمعبندی باید گفت صندوقهای ارزی اگر درست طراحی و شفاف اداره شوند، میتوانند یک ابزار میانی میان دلار نقد و سپرده ارزی باشند؛ ابزاری که احتمالا از نگهداری ساده دلار بهتر است، اما نباید از آن انتظار معجزه داشت. تجربه جهانی نشان میدهد سود این صندوقها در حالت عادی بیشتر در محدوده چند درصد دلاری است، نه سودهای دورقمی پایدار. بنابراین مهمترین نکته برای مردم این است که صندوق ارزی را با دید یک ابزار «حفظ ارزش همراه با درآمد محدود» ببینند، نه یک فرصت سودگیری بزرگ. اگر این انتظار از ابتدا درست شکل بگیرد، صندوقهای ارزی میتوانند در آینده به یکی از ابزارهای قابل اتکای سرمایهگذاری برای خانوارها تبدیل شوند.